Waren de luchtaanvallen van de VS en Israël wel legaal volgens het internationaal recht? Heeft dit conflict een impact op de oorlog in Oekraïne? En kan VUB-gastprofessor Ahmadreza Djalali nu eindelijk vrijkomen? Onze redactie krijgt heel wat vragen over de oorlog die de VS en Israël voeren met Iran. We bundelen en beantwoorden de meest gestelde vragen.
Was aanval op Iran legaal volgens internationaal recht? Wat met professor Djalali? Jullie vragen beantwoord
Wat betekent dit voor Israël, de VS en Iran?
Wat hebben de VS en Israël te winnen bij deze oorlog?
De Amerikaanse president Donald Trump en de Israëlische premier Benjamin Netanyahu verkondigen in koor dat ze met de aanvallen op Iran een "situatie willen creëren waarbij de Iraniërs hun lot opnieuw in eigen handen kunnen nemen". Sinds 2024 kampt Iran met een zware economische crisis, vooral veroorzaakt door sancties en een dalende economie. Dat leidde eind vorig jaar en begin dit jaar tot grote protesten binnen het land, en een gewelddadige repressie door de regering, met naar schatting 1.500 doden.
Maar volgens Jens Franssen, expert Midden-Oosten en Defensie bij VRT NWS, spelen er meer belangen. "Landen beginnen geen oorlog om de bevolking van een ander land te helpen. Ze doen dat voor hun eigen belangen."
Politieke belangen bijvoorbeeld: "Netanyahu staat voor moeilijke verkiezingen. Trump eveneens." En dan zijn er nog economische motieven. "Iran is een belangrijke olieleverancier voor China. Dat is strategisch interessant voor de VS. Alles hangt met alles samen."
Ook het nucleaire aspect blijft belangrijk. In 2019 trokken de Iraniërs zich deels terug uit het nucleaire akkoord. Ze laten doorschemeren dat hun kernprogramma weer zou worden opgestart. Trump wil dat Iran nu stopt met het verrijken van uranium en dat het zijn raketprogramma laat controleren.
Opvallend: er liepen daarover nog gesprekken tussen Washington en Teheran. Er stond zelfs een nieuwe onderhandelingsronde gepland in Genève en later in Wenen. "Die gesprekken waren wellicht niet voor de show", denkt Franssen. "Er is echt geprobeerd om tot een akkoord te komen. Maar de eisen lagen bijzonder hoog. Zo hoog dat het voor Iran quasi onmogelijk was om daarover te springen."
Wat zijn de volgende stappen?
Langs Amerikaanse kant lijkt er niet meteen een stappenplan te zijn voor de komende dagen of weken, stelt Bert De Vroey, expert geopolitiek bij VRT NWS.
Hij baseert zich daarvoor op de uitspraken van president Trump: "Ik kan beslissen het bij 2, 3 dagen aanvallen te houden, maar ik zou ook lang kunnen doorgaan en het land overnemen", verklaart de Amerikaanse president.
Zaait Trump bewust verwarring, of weet hij het echt niet en houdt hij verschillende opties open? Professor Internationale Politiek David Criekemans (UAntwerpen) windt er geen doekjes om. Hij heeft het over "de grootste politieke gok uit de carrière van Donald Trump".
Ook naar de volgende stappen van Iran blijft het gissen. Wat zal Alireza Arafi, de tijdelijke opvolger van ayatollah Ali Khamenei die gisteren om het leven werd gebracht, beslissen? "Iran zal de komende uren proberen om dit conflict te verlengen, want de tijd speelt in het voordeel van Iran", denkt Jens Franssen, expert Midden-Oosten en Defensie bij VRT NWS.
"Iran zal ook proberen dit conflict stapsgewijs te laten escaleren door bijvoorbeeld olietankers in de buurt onder vuur te nemen, of gevechtsvliegtuigen neer te halen. Het regime weet dat het een existentiële strijd is: het is vechten op leven of dood."
Wie volgt Khamenei op? En wat als het regime valt?
Met de dood van ayatollah Ali Khamenei, is het regime in Iran onthoofd, stelt Midden-Oostenkenner Koert Debeuf (VUB) in De Ochtend op Radio 1.
"Er is grondwettelijk geregeld dat een tijdelijk driemanschap - onder wie de president - hem opvolgt. Daarna moet normaal gezien een raad van 88 juristen een opvolger kiezen, maar daarvoor is geen specifieke tijdslijn."
Mojtaba Khamenei lijkt voorlopig op weg om de opvolger van zijn vader te worden. Intussen is Alireza Arafi, een 66-jarige geestelijke, aangewezen om samen met president Masoud Pezeshkian en het hoofd van de rechterlijke macht Gholam-Hussein Mohseni-Ejei te besturen tot er een nieuwe leider is.
Debeuf houdt ook rekening met een regimewissel, iets waar Trump en Netanyahu op aansturen. "Iran is verdeeld, maar nu Khamenei dood is, is de kans op een regimewissel alleszins groter geworden."
Als er zo'n wissel komt, wordt vooral gekeken naar Reza Pahlavi, de zoon van de laatste sjah. Al denkt Debeuf dat die geen echte kans maakt.
"Een van de problemen is dat hij spreekt als een vriend van de VS en Israël. Voor een deel van de bevolking is hij dan ook een onaanvaardbare figuur. Maar in momenten van grote disruptie of ontwrichting, zoals deze, is natuurlijk alles mogelijk."
Wat vindt de Amerikaanse bevolking van de luchtaanvallen?
Volgens een peiling van het marktonderzoeksbureau Ipsos en het persagentschap Reuters staat maar één op de 4 Amerikanen (27 procent) achter de Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran.
43 procent van de Amerikanen keurt de aanvallen af, terwijl 29 procent geen duidelijk standpunt inneemt. Volgens de peiling vindt 56 procent van de Amerikanen dat president Trump te snel bereid is om militaire macht in te zetten.
De peiling werd uitgevoerd terwijl de Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran voortduurden en werd afgesloten voordat het Amerikaanse leger de eerste Amerikaanse slachtoffers in de operatie bekendmaakte.
Ook opvallend: ongeveer 45 procent van de respondenten, onder wie 34 procent van de Republikeinen en 44 procent van de onafhankelijken, zei minder geneigd te zijn de campagne tegen Iran te steunen als de benzine- of olieprijzen in de Verenigde Staten stijgen.
Zijn de aanvallen een manier van Trump om de aandacht van de Epstein-files af te leiden?
Verschillende lezers vermoeden dat de Amerikaanse president Donald Trump de oorlog in het Midden-Oosten is gestart als afleidingsmanoeuvre van de Epstein-files. Is dat zo? "Wat heel eigen is aan het presidentschap van Trump is dat hij altijd 100 dingen tegelijk doet", legt Amerikakenner Björn Soenens uit. "De aandacht valt ook altijd van iets binnenlands af te leiden: de hoge prijzen, de economie, de behandeling van immigranten door ICE."
Volgens Soenens wil president Trump vooral zijn macht tonen. "Machtsvertoon is een doel op zich. Met deze aanvallen kan hij dat laten zien. De Epstein-files zijn dan ook zowat het enige waar Trump geen macht over heeft, de commissie zet hem buiten schot."
Stel dat de oorlog bedoeld zou zijn als afleidingsmanoeuvre, werkt het dan? "We gaan nog veel horen over de Epstein-files. Nu verschuift de aandacht misschien even naar Iran, maar dat betekent niet dat de files begraven worden. Bovendien zijn er betere manieren om écht de aandacht van die documenten te leiden, zoals openheid van zaken. Als hij niets meer te verbergen zou hebben, dan zou er ook niet meer over gesproken worden."
Wat zegt het internationaal recht over de luchtaanvallen van de VS en Israël?
"De aanvallen zijn niet legaal volgens het internationaal recht", duidt Jens Franssen, expert Midden-Oosten en Defensie bij VRT NWS. "Zelfs om oorlog te voeren gelden er internationale afspraken", legt hij verder uit.
"Als je zelf wordt aangevallen, dan mag je zonder mandaat terugslaan. Dat is hier dus niet het geval.", aldus Franssen.
Er is ook nog een andere volgens het internationaal recht legale manier om een oorlog te starten: via de Verenigde Naties, en dan specifieker meestal de Veiligheidsraad. "Denk aan de oorlog in Libië", geeft Franssen als voorbeeld. De interventie op Libië in 2011 werd uitgevoerd door een internationale coalitie die deels gebaseerd was op de "coalition of the willing"-formule en onder een expliciet mandaat van de Verenigde Naties opereerde.
Kan Iran de VS aanvallen?
Een vraag die veel lezers hebben gesteld: moeten de Verenigde Staten beducht zijn voor Iraanse tegenaanvallen? In een 'klassieke' oorlog maakt Iran geen schijn van kans tegenover de VS, zegt expert Midden-Oosten Jens Franssen. "Het is erg onwaarschijnlijk dat Iran de VS militair zou aanvallen, zoals met raketten of vliegtuigen."
Al betekent dat niet dat er geen vergeldingsacties kunnen volgen. "Het is nooit uitgesloten dat Iraanse spionnen bomaanslagen plegen tegen Amerikaanse doelwitten, zoals consulaten of ambassades. Dat kan zowel in het Midden-Oosten gebeuren als in Europa, maar dus ook in de Verenigde Staten zelf."
Wat is de rol van de Iraanse president?
Masoud Pezeshkian volgde in juli 2024 president Ebrahim Raisi op, die in mei dat jaar stierf bij een helikopterongeluk. "De Iraanse president leidt de Iraanse regering", legt Midden-Oostenexpert Jens Franssen uit. "Het presidentschap is bijna een burgelijke functie. Bijna vergelijkbaar met de premier in Frankrijk, met een president er nog boven."
"De president is dus eigenlijk niet echt, of minder betrokken bij het tegenoffensief dat wordt opgezet. Dat wordt geleid door Ali Larijani, oud-generaal van de Iraanse Revolutionaire Garde. Hij is ooit parlementsvoorzitter geweest. Hij komt uit een heel machtige en rijke familie."
"En daarboven heb je natuurlijk nog een derde figuur, de Opperste Leider. Dat zou nu Mojtaba Khamenei zijn, de zoon van de gedode Ali Khamenei. De Opperste Leider heeft de hoogste functie in het land."
Wat betekent dit voor de rest van de wereld?
Is er een kans dat China of Rusland zich mengt in dit conflict?
"Ik denk dat die kans erg klein is", aldus Jens Franssen, expert Midden-Oosten en Defensie bij VRT NWS. "Rusland heeft de handen vol met de oorlog tegen Oekraïne. Een groot deel van het Russische militaire materieel en de capaciteiten wordt daar aan het front ingezet, zonder echt grote vooruitgang overigens."
"Toen eind 2024 de Syrische president Assad onder druk kwam, en uiteindelijk zelfs moest vluchten naar Moskou, slaagde Rusland er niet in om Assad tijdig te waarschuwen of te steunen. Russische militairen in Syrië werden compleet verrast. In Venezuela, ook al een oude bondgenoot van Rusland, kon Moskou niets doen."
"China zal ongetwijfeld geïrriteerd kijken naar wat er aan het gebeuren is in Iran. Iran en China zijn geen oude traditionele bondgenoten, maar de voorbije jaren werden ze nauwe economische bondgenoten. China koopt goedkope olie van Iran, tégen Amerikaanse druk in. Als die olie- en gasvoorraad in Amerikaanse handen zou komen te vallen, is dat vervelend voor China. Maar China heeft geen traditie van buitenlands militair ingrijpen."
Dat neemt niet weg dat China de voorbije weken snel nog radarsystemen aan Iran heeft geleverd, in ruil voor olie. Maar dat is wellicht ook om zelf te kunnen leren van de Amerikaanse aanval, en om te zien hoe het Chinese militaire materieel het doet tegen Amerikaanse bommen.
Wat gebeurt er als Iran een NAVO-land aanvalt? Moet België dan militair tussenkomen?
Nu de VS direct betrokken is bij het conflict tussen Israël en Iran, groeit de vrees voor een bredere militaire escalatie. Op dit moment valt Teheran al Amerikaanse militaire basissen aan in het Midden-Oosten, maar wat als het de VS ook rechtstreeks aanvalt?
Artikel 5 van het NAVO-verdrag stelt dat een aanval op één van de leden van het bondgenootschap een aanval is op alle leden. Het verplicht met andere woorden alle leden om te reageren als één van hen bewust wordt aangevallen.
Wat echter vaak vergeten wordt, is dat artikel 5 niet automatisch in werking treedt. De inroeping ervan hangt af van een akkoord binnen de Noord-Atlantische Raad. En zelfs mét een consensus onder de NAVO-bondgenoten betekent dat niet automatisch dat elk land ook militair móét ingrijpen.
Met andere woorden: als de VS wordt aangevallen en artikel 5 inroept, is geen enkele lidstaat verplicht om effectief troepen te sturen.
Is een Derde Wereldoorlog een realistisch scenario?
"Is dit het begin van Wereldoorlog 3? Zeker niet", stelt Jens Franssen, expert Midden-Oosten en Defensie bij VRT NWS, stellig in Het Journaal.
"Iran heeft geen bondgenoten", licht Franssen zijn inschatting toe. "De oorlog tussen Iran en de VS en Israël is op dit ogenblik een beperkt conflict. In die zin dat het zelfs geen regionale oorlog is. Het gaat om een oorlog waarin drie landen direct betrokken zijn: Iran, Israël en de VS. Andere landen in de regio ondervinden wel fall-out van dat conflict - door aanvallen op Amerikaanse doelen op hun grondgebied -, maar zelf zijn die landen nu niet direct betrokken."
"We spreken over een wereldoorlog wanneer landen op bijna alle continenten - via verdragen of allianties - met elkaar in oorlog zouden gaan. De kans dat dit conflict snel escaleert naar een wereldoorlog is dan ook bijna onbestaand. Niets wijst daarop."
Jens Franssen stelt gerust: "Dit is zeker niet het begin van Wereldoorlog 3"
Wat met professor Ahmadreza Djalali?
Voorlopig zit de Zweeds-Iraanse academicus Ahmadreza Djalali, die ook gastlessen gaf aan de VUB, nog steeds in de Evin-gevangenis, in de Iraanse hoofdstad Teheran. Dat zegt zijn vrouw, Vida Mehrannia die enkele dagen na de eerste luchtaanvallen contact heeft gehad met hem.
Uit het telefoongesprek blijkt dat de gevangenen na de Amerikaans-Israëlische aanvallen zonder voedsel zitten. Hij vertelde zijn vrouw ook dat de bewakers zijn gevlucht, de deuren van binnenuit op slot hebben gedraaid en zijn vertrokken. De gevangenen zouden alleen nog wat brood te eten hebben.
"De situatie is heel slecht en we zijn bang voor wat er nog komen gaat", aldus Djalali via zijn vrouw. Momenteel verblijft Djalali door zijn zwakke gezondheidstoestand in de medische afdeling van de beruchte gevangenis in de Iraanse hoofdstad Teheran.
Wie is Ahmadreza Djalali?
Djalali werkte als dokter in de rampengeneeskunde. Jarenlang deed hij onderzoek in het Karolinska Instituut in Stockholm. Maar hij werkte ook als gastdocent aan de Vrije Universiteit Brussel en was verbonden aan een onderzoeksgroep aan de Italiaanse UPO-universiteit in Novara.
Tijdens een lezingentoer door Iran werd hij op 25 april 2016 gearresteerd in Teheran. De Iraanse overheid beschuldigde hem van spionage voor Israël. Na een schijnproces werd de prof veroordeeld tot de doodstraf. Dat stootte op felle kritiek wereldwijd, ook vanuit de Europese Unie en de Verenigde Naties.
Is er een impact op de oorlog in Oekraïne?
De oorlog in het Midden-Oosten heeft momenteel geen directe impact op de oorlog in Oekraïne, legt Midden-Oostenkenner Jens Franssen uit. Al vallen daar enkele kanttekeningen bij te maken. "Maar: alle Amerikaanse wapens die nu ingezet worden tegen Iran, zullen dus niet naar Oekraïne gaan. Ook Europese bondgenoten die gevechtstoestellen gebruiken om Israël te verdedigen, kunnen die niet meer inzetten in Oekraïne", aldus Franssen.
Indirect zouden de Oekraïners de gevolgen van de onrust in de Golfregio dus kunnen voelen. Ook op een positieve manier. "Iran is altijd de bondgenoot geweest van Rusland. Nu ziet Rusland een van zijn trouwste bondgenoten in de problemen komen. Onrechtstreeks zou dat Rusland kunnen verzwakken, dus misschien is dat dan weer goed nieuws voor Oekraïne."
Wat betekent dit voor jou?
Wat doet onze regering voor Belgen die vastzitten in de Golfregio?
Door de sluiting van het luchtruim boven grote delen van het Midden-Oosten kunnen heel wat Belgen niet meer op eigen kracht terugkeren. Momenteel zijn er 374 Belgen aangemeld voor repatriëring met bussen vanuit Dubai of Abu Dhabi. In Qatar gaat het voorlopig om 36 landgenoten.
De repatriëringsoperatie richt zich uitsluitend op deze groep landgenoten. Belgen die duurzaam in de regio wonen en over een eigen woning beschikken, komen niet in aanmerking.
Een militair vliegtuig vliegt onder Belgische vlag - normaal gezien op 7 maart - naar de Omaanse hoofdstad Muscat om er 185 landgenoten op te halen. Die zijn nu per bus onderweg naar Oman. Buitenlandse Zaken bekijkt ook of het mogelijk/nodig is om rechtstreekse repatriëringen vanuit de Verenigde Arabische Emiraten en Libanon mogelijk te maken.
"Ik besef persoonlijk hoe beklemmend het wachten is, voor wie daar zit én voor de families hier in België. We doen al het mogelijke om u thuis te brengen", zegt minister van Buitenlandse Zaken Maxime Prévot.
Zullen wij dit voelen in onze portemonnee?
De internationale beurzen zijn vandaag in het rood gegaan. De grootste bezorgdheid op dit moment is er voor de situatie aan de Straat van Hormuz, de smalle doorgang tussen de Perzische Golf en de Golf van Oman, die uitkomt op de Arabische Zee en, nog zuidelijker, de Indische Oceaan.
De Straat van Hormuz is een van de belangrijkste vaarroutes ter wereld, vooral voor de energievoorziening van de wereld. Enorme voorraden olie en gas worden via die weg vervoerd, maar sinds het begin van de aanvallen op Iran ligt het scheepsvaartverkeer er zo goed als stil.
Iran gebruikt de Straat van Hormuz al decennialang als drukkingsmiddel. Als het de zeestraat afsluit, kunnen de energieprijzen wereldwijd sterk de hoogte ingaan. Benzine, diesel en gas worden dan duurder.
"Sowieso zit er altijd een kleine vertraging op", legt Erik Joly, hoofdeconoom van ABN AMRO België, uit. Grote sprongen verwacht hij op korte termijn niet, maar als de gespannen situatie in het Midden-Oosten aanhoudt, kunnen de prijzen op termijn wel gevoelig stijgen.
Maar dat geldt ook voor andere producten, zoals voeding en bouwmaterialen. Als de vaarroute stilvalt, worden transportkosten, containerprijzen en verzekeringspremies doorgerekend aan de consument.
Zullen de olieprijzen nog verder stijgen?
Het is nu afwachten of de olieprijzen nog verder zullen stijgen. "De verwachting is dat de olieprijzen tussen de 5 en 15 procent zullen stijgen", zegt Moniek de Jong. Zij is postdoctoraal onderzoeker rond energiezekerheid aan de Friedrich-Alexander Universiteit in Nürnberg. "Dat is vooral het gevolg van de onzekerheid die er nu heerst over de oorlog en de impact ervan", duidt ze.
Of de olieprijzen verder zullen stijgen, hangt af van 3 factoren, waar beleggers op dit moment naar kijken, weidt Erik Joly, hoofdeconoom bij ABN AMRO België, uit. "In eerste instantie moet gekeken worden in welke mate de productieinstallaties van olie in Iran geraakt zijn door de bombardementen van de VS en Israël."
Wat zijn de gevolgen voor de wereldeconomie?
Een stijging van de olieprijzen is sowieso slecht nieuws voor de wereldeconomie, zegt Erik Joly, hoofdeconoom ANB AMRO België. Want als de olieprijzen stijgen, stijgen de prijzen van alle andere producten en neemt de consumptie af.
Donald Trump heeft daarom het afgelopen jaar altijd alles in het werk gesteld om de olieprijs zo laag mogelijk te krijgen. “Want een hoge olieprijs is nefast voor de Amerikaanse economie, maar ook voor onze economie.”
Daar waar een hoge olieprijs slecht nieuws is voor de VS en de EU, is het probleem van de terugvallende olie-export vooral een probleem voor Azië, Joly denkt hierbij aan de eerste plaats aan China - de grote economische vijand van Trump - maar ook Japan en Zuid-Korea.
"Hierdoor wordt China een pad in de korf gezet, hoewel ze hun strategische reserves op voorhand sterk hadden opgebouwd. Het zal hen in een minder comfortabele positie brengen."
