Hoe moet het verder in Iran na de dood van ayatollah Ali Khamenei?

Met de dood van ayatollah Ali Khamenei, is het regime in Iran wel degelijk onthoofd, stelt Midden-Oostenkenner Koert Debeuf (VUB). "Dit is het einde van een tijdperk. Khamenei, die sinds 1989 aan de macht was, was de langst zittende autoritaire leider wereldwijd." 

Khamenei had ook buiten Iran een zeer grote invloed. "Sinds 1979 probeert Iran zijn islamitische revolutie vooral in de regio te verspreiden. Iran steunt bewegingen in Irak, Hezbollah in Libanon, Hamas in de Palestijnse gebieden, de Houthi's in Jemen. Het leiderschap van Khamenei was regionaal, niet alleen Iraans", duidt Debeuf. 

"Er is grondwettelijk geregeld dat een tijdelijk driemanschap - onder wie de president - hem opvolgt. Daarna moet normaal gezien een raad van 88 juristen een opvolger kiezen, maar daarvoor is geen specifieke tijdslijn."

Alireza Arafi, een 66-jarige geestelijke, is intussen aangewezen om samen met president Masoud Pezeshkian en het hoofd van de rechterlijke macht Gholam-Hussein Mohseni-Ejei te besturen tot er een nieuwe leider is.

"Dat Khamenei is uitgeschakeld, is een trofee die Trump nu al heeft", zegt VRT-journalist Bert De Vroey, gespecialiseerd in geopolitiek. "Maar alles zal afhangen van hoe succesvol zijn operatie nu zal verlopen.

Ik denk dat we er rekening mee mogen houden dat het regime zal vallen, maar wanneer en hoe, en wie er dan in de plaats komt, dat weten we helemaal niet. Als het chaotisch zou worden, en zeker als er Amerikaanse soldaten zouden sneuvelen, dan wordt het een heel ander verhaal. Dan zullen we moeten zien hoe Trump reageert."

De uitspraken van de Amerikaanse president Donald Trump zijn onduidelijk. "Ik kan beslissen het bij 2, 3 dagen aanvallen te houden, maar ik zou ook lang kunnen doorgaan en het land overnemen", zei hij. 

Zaait hij bewust verwarring, of weet hij het echt niet en houdt hij verschillende opties open? 

"Je krijgt niet de indruk dat er een strategie of een stappenplan is voor wat er dag na dag, week na week moet gebeuren om deze oorlog succesvol te maken in de ogen van de Amerikanen", zegt Bert De Vroey. 

Problematisch is volgens hem vooral dat de VS geen lokale bondgenoot heeft in Iran. "De Iraanse oppositie is wel sterk, maar dan vooral in het buitenland, in de diaspora. Misschien heeft de CIA in Iran zelf contacten met een goed georganiseerde lokale beweging, maar die zien we niet."

Bij eerdere oorlogen die de VS in het Midden-Oosten voerde, had de VS die lokale partners wél. "In Afghanistan hadden ze grondtroepen ter plaatse in de vorm van de Noordelijke Alliantie, een soort guerrillabeweging die het pad geëffend heeft toen de Amerikaanse luchtaanvallen begonnen, om later ook Amerikaanse grondtroepen binnen te laten. 

In Irak hadden ze ook een beetje een lokale partner, in de vorm van sjiitisch verzet in het zuiden. Ze zijn daar ook met grondtroepen binnengetrokken. Maar we weten wat voor chaos het is geworden toen ze het hele apparaat van Saddam Hoessein hebben ontmanteld. Uit die chaos is ook IS ontstaan." 

Met grondtroepen binnentrekken lijkt in Iran alvast niet de bedoeling te zijn. Voor De Vroey lijkt de situatie in Iran nog het meest op de interventie in Libië, al was dat een NAVO-operatie, niet een louter Amerikaanse interventie. "Daar zijn geen grondtroepen aan te pas gekomen".

Maar ook in Libië is de interventie uitgemond in totale chaos nadat Khadaffi was verdreven. Het land is uiteengevallen en bestaat de facto nog altijd uit 2 landen.

In de VS heerst dan ook de overtuiging dat een interventie in Iran risicovol is. "Voor zover we weten uit Amerikaanse pers, hebben de meeste – zeker ook militaire - adviseurs Trump gewaarschuwd dat het een heel moeilijke operatie zou kunnen worden", zegt De Vroey.

"Ook bij minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio kon je enkele weken geleden twijfels horen, over wie de macht zou overnemen in Iran als het regime van de ayatollahs zou vallen."

Trump heeft zich gericht tot de Iraanse bevolking en vraagt hen om op straat te komen en het regime omver te werpen. Hoe realistisch is dat? 

"Iran is verdeeld. Veel mensen zijn tegen het regime van de ayatollahs, zoals we hebben gezien bij de massale protesten die eerder dit jaar zijn losgebarsten", zegt Debeuf.

"Maar een grote groep mensen gelooft wel in het regime. Voor hen was Khamenei de verpersoonlijking van de revolutie, van het geloof, van het verzet tegen het Westen. Want we mogen niet vergeten dat de Iraanse Revolutie van 1979 zijn basis kende in een antikoloniaal gevoel, omdat alle inkomsten van Iran verschoven naar Londen en Washington." 

Nu Khamenei dood is, is de kans op een regimewissel alleszins groter geworden, meent Debeuf. "Ik denk dat het moment er wel is dat zoiets mogelijk is. Afgelopen nacht en vanochtend zijn er protesten geweest, daarbij zijn ook monumenten gesneuveld ter ere van Khamenei en zijn voorganger Khomeini.

Hoe groot die protesten zijn, is moeilijk in te schatten. Zullen de Iraniërs, nadat het vorige protest zeer hardhandig is neergeslagen, nog de moed hebben om dit opnieuw te proberen?"

En wie zou de macht dan moeten overnemen? "Reza Pahlavi, de zoon van de laatste sjah, geniet wat steun, omdat mensen denken dat het onder de sjah toch nog beter was dan onder de ayatollahs.

Een van de problemen van Reza Pahlavi is dat hij spreekt als een vriend van de VS en Israël. Voor een deel van de bevolking is hij dan ook een onaanvaardbare figuur."

Debeuf denkt niet dat hij een echte kans maakt . "Maar in momenten van grote disruptie of ontwrichting, zoals deze, is natuurlijk alles mogelijk. Dus we kunnen het ook niet helemaal uitsluiten."

De nieuwe tijdelijke opvolger van Khamenei, Alireza Arafi, moet nu de Iraanse tegenaanval coördineren, maar ook alle vervangingen van gedode topfiguren regelen.

"Dat wordt uur na uur moeilijker, want die mensen moeten allemaal werken vanuit ondergrondse commandocellen, met communicatiemiddelen. Beide worden op dit moment geviseerd door Israël en de VS", zegt VRT-journalist en Midden-Oostenkenner Jens Franssen.  

"Iran zal de komende uren proberen om dit conflict te verlengen, want de tijd speelt in het voordeel van Iran. Iran zal ook proberen dit conflict stapsgewijs te laten escaleren door bijvoorbeeld olietankers in de buurt onder vuur te nemen, of gevechtsvliegtuigen neer te halen. Het regime weet dat het een existentiële strijd is, het is vechten op leven of dood."