Van Islamitische Revolutie tot nucleair dilemma: hoe spanningen tussen VS, Israël en Iran escaleerden tot open oorlog

Daarvoor moeten we terug in de tijd. Iran en de VS zijn lang niet altijd in conflict geweest. Sterker nog, tot halverwege de 20e eeuw zijn ze zelfs belangrijke bondgenoten. Maar dan begint het communisme zich te verspreiden en Amerika wordt bang dat het ook Iran zou bereiken, een land vol olie.

Ze helpen mee om een democratisch gekozen leider weg te zetten en steunen de pro-westerse sjah Mohammad Reza Pahlavi, de laatste koning van Iran en vader van kroonprins Reza Pahlavi. 

De sjah moet van Amerika Iran moderniseren, maar het volk is daar helemaal niet blij mee. Ze vrezen dat hun oude tradities zullen verdwijnen en dat het land steeds dictatorialer wordt.

In 1979 wordt de sjah afgezet tijdens de Islamitische Revolutie, en sindsdien zijn Israël en Iran bittere vijanden. De nieuwe Iraanse geestelijke leider, ayatollah Ruhollah Khomeini, steekt immers niet onder stoelen of banken dat hij een einde wilde maken aan de Israëlische staat, wat door Jeruzalem wordt gezien als een existentiële bedreiging.

De haat die in 1979 tegen Israël ontstaat, keert zich ook tegen de Verenigde Staten. De VS is de belangrijkste bondgenoot van Israël en levert politieke, militaire en financiële steun. Daardoor wordt Amerika automatisch een doelwit in de ogen van de revolutionaire leiders in Teheran: alles wat Israël steunt, is "tegen Iran".

Dat de VS ook de vorige sjah heeft gesteund, leidt tot veel onvrede onder de bevolking. Voor veel Iraniërs zijn de Amerikanen medeverantwoordelijk voor de repressie en corruptie onder de sjah. Wanneer het revolutionaire regime de macht overneemt, wordt Amerika gezien als een symbool van westerse onderdrukking, net zoals Israël.

Die woede uit zich in een bestorming van de Amerikaanse ambassade in Teheran, waarbij veertien maanden lang diplomaten en burgers gegijzeld werden. Pas in januari 1981 komt er een einde aan de gijzeling.

In 2006 komt naar buiten dat Iran stiekem aan kernwapens werkt. Amerika roept andere landen op om geen geld meer in Iran te steken. De VN en later de EU leggen sancties op, en Iran raakt geïsoleerd.

In 2013 wordt Hassan Rohani president. Hij staat bekend als gematigd, wat hoop geeft op betere relaties met het Westen. Zelfs een telefoongesprek met president Barack Obama volgt.

Nadat Iran in 2015 een deal heeft gesloten om zijn programma te beperken en inspecties toe te staan, en in ruil worden de sancties opgeheven, knapt de economie op en vieren mensen feest. Tot de VS zich er in 2018 onder president Trump uit terugtrekt. Sindsdien is het vertrouwen verdwenen en heeft Iran steeds verder verrijkt, wat leidt tot groeiende angst in Israël en Washington over een mogelijk kernwapen.

De laatste jaren neemt het geweld alleen maar toe. Er zijn raketaanvallen, drone-operaties, cyberaanvallen en clandestiene sabotages, vaak via Iraanse proxies in landen als Irak, Syrië en Libanon.

In 2019 worden de sancties erger, en Iran trekt zich deels terug uit het nucleaire akkoord. Ze laten doorschemeren dat hun kernprogramma weer zou worden opgestart. Ondertussen worden in de Straat van Hormuz, een belangrijke route voor olie, meerdere tankers aangevallen. Amerika wijst Iran aan als schuldige, maar Iran ontkent alles.

De spanning loopt verder op: Amerikaanse troepen worden gestuurd, een drone wordt neergehaald, en er volgen dreigementen van beide kanten. Ook de Belgische defensie stuurt een fregat om mee te helpen de Straat van Hormuz veilig te houden.

In een videoboodschap haalt Trump aan dat onder meer de aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023 een reden is voor de escalatie van het conflict. Hamas is een proxy, een mantelorganisatie van Iran, zou je kunnen zeggen. 

Iran is niet alleen de aanstoker van internationaal terrorisme, zegt Trump, het terroriseert ook zijn eigen bevolking. Het heeft tienduizenden Iraniërs omgebracht tijdens betogingen tegen het regime.

In juni 2025 laat de regering‑Trump de Amerikaanse strijdkrachten 3 belangrijke Iraanse nucleaire installaties bombarderen, onder andere de verrijkingsfaciliteiten in Fordow, Natanz en de nucleaire site bij Isfahan, in wat de VS "Operation Midnight Hammer" noemt.

Volgens Trump is deze aanval een groot succes, bedoeld om het Iraanse kernprogramma ernstig terug te dringen en Iran onder druk te zetten om te onderhandelen. Volgens Trump zijn de sites "totaal vernietigd”, al tonen rapporten dat Iran nog uranium met een hoog verrijkingsniveau heeft en dat de schade minder compleet is dan beweerd, wat de diplomatieke gesprekken verder bemoeilijkt en de spanning tussen de landen heeft doen toenemen.

Sinds 2024 kampt Iran met een zware economische crisis, vooral veroorzaakt door sancties en een dalende economie. Dat leidde eind vorig jaar en begin dit jaar tot grote protesten binnen het land, en een gewelddadige repressie door de regering, met naar schatting 1500 doden. Amerika speelde hierop in door de protesten openlijk te steunen en legde nog meer sancties op. 

"Als je luistert naar de Amerikaanse president en de Israëlische premier, dan klinkt het dat deze aanvalsgolf moet leiden tot een regimewissel in Iran", zegt Jens Franssen, Midden-Oostenkenner en defensiejournalist bij VRT NWS.

"De Israëlische premier Benjamin Netanyahu en de Amerikaanse president Donald Trump spreken over veiligheid en stabiliteit."

Maar volgens Franssen spelen er meer belangen. "Landen beginnen geen oorlog om de bevolking van een ander land te helpen. Ze doen dat voor hun eigen belangen."

Voor Israël is Iran al jaren een militaire dreiging. Voor de Verenigde Staten speelt dat minder rechtstreeks, maar er zijn andere factoren. "Er zijn ook politieke belangen. Netanyahu staat voor moeilijke verkiezingen. Trump eveneens."

En dan zijn er nog economische motieven. "Iran is een belangrijke olieleverancier voor China. Dat is strategisch interessant voor de VS. Alles hangt met alles samen."

Toch blijft ook het nucleaire aspect belangrijk. Trump wil dat Iran nu stopt met het verrijken van uranium. Opvallend: er liepen daarover nog gesprekken tussen Washington en Teheran. Er stond zelfs een nieuwe onderhandelingsronde gepland in Genève en later in Wenen.

"Die gesprekken waren wellicht niet voor de show", denkt Franssen. "Er is echt geprobeerd om tot een akkoord te komen." Maar de eisen lagen bijzonder hoog. Iran moest zijn volledige nucleaire programma stopzetten, zijn verrijking van uranium opgeven, zijn raketprogramma laten controleren én stoppen met het steunen van gewapende groepen in de regio.

"De lat lag zo hoog dat het voor Iran quasi onmogelijk was om daarover te springen."