Ook ons land is kwetsbaar voor natuurbranden, zo bewees de brand in de Hoge Venen vorige maand. Door de klimaatverstoring stijgt het risico op zulke branden. VRT NWS zoekt uit hoe we ons daartegen kunnen wapenen, en welke maatregelen de politiek wil doorvoeren: "We hebben iets nodig als de Hoge Gezondheidsraad, maar dan voor natuurbranden."
Na de hittezomer: hoe vermijden we dat er in België nog eens zoveel natuur afbrandt?
Vincent Merckx
Gepubliceerd:
VRT NWS blikt terug op de recordwarme en -droge zomer van 2026 in ons land. Gisteren onderzochten we hoe de politiek zal ingrijpen, nadat er de voorbije zomer 1.700 meer Belgen stierven dan normaal. Dat is in verhouding het hoogste aantal in heel Europa.
2.670 hectare. Zoveel waardevolle natuur brandde er in augustus af in de Hoge Venen, volgens cijfers van de Universiteit Gent.
Het was een van de grootste natuurbranden uit de Belgische geschiedenis, en de spijtige apotheose van een zomer die getekend werd door vuur. In heel Europa brandde er dit jaar al 634.000 hectare af, zo blijkt uit Europese cijfers, dubbel zoveel als gemiddeld.
1
Waar liep het fout?
De RTBF ontdekte dat maaiwerken in opdracht van de Waalse overheid de brand op de Hoge Venen veroorzaakt zouden kunnen hebben. "Het was misschien niet het intelligentste om te doen die dag", erkende Waals minister-president Adrien Dolimont (MR) in VRT NWS Terzake.
Maar verschillende natuurbrandexperten die VRT NWS contacteerde, benadrukken dat die zoektocht naar een schuldige de aandacht dreigt af te leiden van veel structurelere problemen: hoe we omgaan met ons landschap, hoe we brandgevaar inschatten en hoe we natuurbranden blussen.
Twee weken na de eerste vonk smeult de brand in de Hoge Venen nog steeds na:
Eerst en vooral dat landschap. In België ging er deze zomer vooral veengebied in vlammen op, geen bos dus. De bodem van de Hoge Venen bestaat uit afgestorven plantenresten die zich duizenden jaren hebben opgestapeld in de natte ondergrond.
Die bodem werd vanaf het einde van de 18e eeuw op grote schaal drooggelegd om naaldbomen te planten, en zo de staal- en mijnindustrie van hout te kunnen voorzien. "Door die drainage droogde de bovenzijde van het veen uit", vertelde geograaf Gert Verstraeten eerder al aan VRT NWS. "Dat zorgde voor veel extra brandbaar materiaal."
Veel extra brandbaar materiaal dat, bij een vonk, kan ontvlammen. Toch ontbreekt het in ons land aan eenduidige manieren om in te schatten hoe groot het brandgevaar in natuurgebieden is wanneer het lang droog en warm is geweest, zoals deze zomer. En om dus, indien nodig, een maaiverbod of een verbod op vuurtjes in te stellen.
"Op de Hoge Venen hebben we gezien dat iedereen een beetje doet wat hij wil", zegt Jan Baetens (Universiteit Gent), die onderzoekt hoe natuurbranden zich verspreiden, zo ook tijdens de brand in de Hoge Venen.
"Luxemburg stelt een maaiverbod in, Luik niet. Elke gouverneur laat zich voor die inschatting bijstaan door experten in natuurbranden, maar in België zijn die schaars en wordt er daardoor wellicht soms op buikgevoel beslist. Dat zou uniformer moeten, ook voor de bevolking. Je kunt de mensen niet verwijten dat ze vuur maken als er bij code rood in Limburg een verbod geldt, terwijl het in Luik wel nog mag."
Voor alle duidelijkheid: er gold wel degelijk een maaiverbod in de Hoge Venen toen het Waalse bosagentschap DNF daar toch besloot te maaien.
2
Waar zit het gevaar precies?
Begin vorig jaar waarschuwde het Belgisch klimaatrisicocentrum CERAC al dat ons land niet klaar is voor het stijgende aantal natuurbranden. Dat deed het na het ontstaan van de brand in de Hoge Venen opnieuw, al erkende het wel dat er intussen een inhaalbeweging is ingezet.
"Dit zal nog gebeuren, en dan moeten we klaar zijn", zei woordvoerder Steven Vermeulen. Dat we steeds vaker met natuurbranden af te rekenen krijgen, blijkt ook uit de cijfers. De onderzoeksgroep van Jan Baetens telde dit jaar al 345 branden, en vorig jaar 115. Normaal zijn het er gemiddeld zo'n 62.
Die natuurbranden zien er niet overal in ons land hetzelfde uit. In verhouding brandt het vaker in Vlaanderen, onder andere omdat daar meer heidenatuur is. Die grassen en struiken drogen sneller uit wanneer het lang droog en warm is.
Dat betekent evenwel niet dat Wallonië op beide oren kan slapen. Het heeft die uitgedroogde veenlaag in de Hoge Venen, en verder ook veel bossen die bijna uitsluitend uit (brandbare) naaldbomen bestaan, zoals fijnspar. Deze zomer toonde de brand nabij Bordeaux hoe snel het vuur om zich heen kan grijpen in zo'n monocultuur.
"Eigenlijk hebben we op veel plekken in de wereld veel te weinig aandacht voor de weerbaarheid van bossen. Daar dragen we nu de gevolgen van", zegt Bart Holvoet, directeur van FSC Belgium. Dat is een ngo die zich inzet voor duurzaam bosbeheer en ook een keurmerk voor duurzaam hout uitreikt.
"Door de economische vraag zijn bossen zoals in de Landes enorm gegroeid en toegespitst op de productie van 1 soort hout. Dat was economisch gezien een groot succes. Nu zien we dat dat soort bossen eigenlijk niet aangepast is aan de druk die de klimaatverandering veroorzaakt."
3
Hoe kunnen we vermijden dat het opnieuw gebeurt?
Natuurbranden helemaal vermijden, kan niet, benadrukken verschillende experten. Door de klimaatverstoring krijgen we vaker lange periodes van hitte en droogte. Als er zich dan ergens een vonk voordoet, wordt dat sneller een uitslaande brand dan vroeger.
Wel kunnen we proberen de impact van die natuurbranden te beperken.
Natuur versterken
Dat kan bijvoorbeeld door de bodem opnieuw te vernatten. Daar wordt in de Hoge Venen sinds het begin van deze eeuw werk van gemaakt. En ook de Blue Deal, het Vlaamse waterplan, zet in op meer natte natuur.
"Vernatten is de meest voor de hand liggende ingreep", zegt onderzoeker natuurinclusief bosbeheer Jakob Derks (Wageningen Universiteit). "Dat maakt bijna elk habitattype weerbaarder."
Dat betekent ook dat we af moeten van eenzijdige bossen, vult Bart Holvoet van FSC aan. "Meng bomen van verschillende leeftijden en voeg meer inheemse boomsoorten toe. Bij ons is dat bijvoorbeeld eik, beuk, els of es. Zulke bossen regelen hun waterhuishouding beter, houden meer vocht op en creëren meer koelte."
Soms moet er ook wat flexibeler worden nagedacht over welke natuur we willen, vindt Derks. "Er is heel veel aandacht voor het behalen van natuurdoelstellingen zoals die van Natura 2000 (door Europa beschermde natuur, red.). Maar die zijn zeer statisch. We moeten die in de huidige klimaatomstandigheden misschien durven herzien."
Derks is in Vlaanderen dan weer niet zo'n fan van brandgangen, brede stroken zonder vegetatie die werken als een muur waar een natuurbrand tegenaan botst. In landen als Frankrijk of Spanje kan zoiets wel, maar de Vlaamse natuurgebieden zijn er meestal te klein voor.
Beter samenwerken
Als het dan toch brandt, dan moet er alsnog geblust worden. En daar zijn meer middelen voor nodig, benadrukte het klimaatrisicocentrum CERAC vorige maand dus opnieuw.
Ook Jan Baetens (Universiteit Gent) vindt dat er meer geld nodig is. "Er moeten meer centen komen en de neuzen moeten in dezelfde richting. Zo kan België zijn expertise en kennis van natuurbranden versterken."
"Ter vergelijking: het Nederlandse kabinet heeft 70 miljoen euro voor de periode 2024-2029 uitgetrokken voor natuurbrandbeheersing en kennisopbouw, met onder meer de opzet van een nationaal expertisecentrum. Zoiets hebben wij ook nodig: iets als de , maar dan kleiner en voor natuurbranden."
Zo'n expertisecentrum moet onder meer in kaart brengen hoe vaak de natuur brandt in ons land, en waar precies. Nu zit die kennis verspreid over de 34 verschillende brandweerzones.
4
Welke plannen maken onze politici?
Het thema staat alleszins op de politieke agenda. Er is de al eerder vermelde Blue Deal, en vorig jaar opende minister van Omgeving Jo Brouns (CD&V) een nieuwe opleiding voor natuurbrandbestrijding aan PXL Hasselt.
"In 2025 heeft Vlaanderen 3,3 miljoen euro vrijgemaakt om onze aanpak van natuurbranden te versterken", zegt de woordvoerder van minister Brouns. "Dit najaar volgt ook het eerste operationele Vlaamse actieplan voor natuurbranden. Het ontwerp was begin deze zomer klaar en werd de voorbije maanden besproken met natuurbeheerders, brandweerzones, lokale besturen en andere betrokken partners. Er liggen ongeveer 160 mogelijke acties op tafel."
Een greep uit de mogelijkheden: natuurgebieden brandveiliger maken, meer toegangswegen voorzien, bossen omvormen, meer brandpatrouilles en nieuwe camerasystemen. En ook meer samenwerking: binnen Vlaanderen tussen het Agentschap Natuur en Bos (ANB), brandweer, lokale besturen, Defensie en de ; en over de landsgrenzen heen met Duitsland en Nederland.
Meer wegen door de Hoge Venen?
En ook Wallonië is in actie geschoten. Half juli, nog voor de brand in de Hoge Venen dus, nam het Waalse parlement een decreet aan dat de Waalse bossen beter moet beschermen, onder andere tegen droogtes en bosbranden. Dat focust vooral op betere monitoring en verzameling van meetgegevens, zodat er bij brandgevaar sneller kan worden ingegrepen.
De brand in de Hoge Venen "toont echter aan dat de gecombineerde effecten van klimaatverandering, langdurige droogte en diepe veenbranden een schaalverandering in ons beleid voor de preventie en bestrijding van natuurbranden noodzakelijk maken", zegt de woordvoerder van Anne-Catherine Dalcq, Waals minister van Natuur (MR). "Met name in de Hoge Venen zal de toegang voor hulpdiensten een belangrijk aandachtspunt zijn."
Of dat inhoudt dat er meer wegen zullen moeten worden aangelegd door het natuurgebied, kon hij nog niet bevestigen. "Dat zal worden onderzocht."
Wallonië wil ook beter samenwerken met de andere regio's, waaronder Vlaanderen, en de federale overheid. Dat moet onder andere leiden tot betere waarschuwingssystemen. En eind dit jaar worden er nog meer maatregelen tegen natuurbranden verwacht in het kader van het Waalse klimaatadaptatieplan.
