VS-ambassadeur Bill White het land uitzetten, kan of mag België dat doen?

Precies een week geleden is een diplomatieke rel ontstaan tussen België en de Verenigde Staten. Het was Bill White, de ambassadeur van de VS, die de knuppel in het hoenderhok gooide.

In een bericht op het sociale medium X riep White België op om te stoppen met de "belachelijke en antisemitische vervolging van 3 Joodse besnijders in Antwerpen". Hij sneerde daarbij naar minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke en diens partijvoorzitter Conner Rousseau.

White vindt het niet kunnen dat het Belgische gerecht een onderzoek voert naar mogelijke illegale besnijdenissen binnen de Joodse gemeenschap in Antwerpen. Het onderzoek kwam er na een klacht van de Jood Moshe Friedman. Minister van Buitenlandse Zaken Maxime Prévot (Les Engagées) pikte de kritiek van White niet en riep de ambassadeur op het spreekwoordelijke matje. 

Daarna is de storm niet gaan liggen, integendeel: White liet eind vorige week weten dat Rousseau een inreisverbod kreeg voor de VS. White haalde hiervoor een filmpje van Rousseau aan, waarin de partijvoorzitter het beleid van VS-president Donald Trump vergeleek met dat van Hitler en de nazi's. Sindsdien is het on- en offline gebekvecht tussen Rousseau en White blijven doorgaan.

Een ambassadeur is een diplomaat die de regering van haar of zijn land in het buitenland vertegenwoordigt. Sinds vorig jaar is het White die de regering van Trump vertegenwoordigt in België. 

Ambassadeurs zijn de oren, ogen en stem van hun regering in het buitenland: ze winnen informatie in en zijn de boodschapper tussen de regering van hun thuisland en het land waar ze geposteerd zijn. 

Daarnaast moeten ambassadeurs er onder andere voor zorgen dat de burgers van hun thuisland veilig blijven, als er bijvoorbeeld een conflict uitbreekt of een ramp gebeurt in het land waar ze ambassadeur zijn.

De internationale spelregels rond ambassadeurs werden in 1961 vastgelegd in het ‘Verdrag van Wenen inzake diplomatiek verkeer ’.  

Het eerste wat een land moet doen als het een nieuwe ambassadeur uitstuurt, is een overeenkomst vragen waarin het ontvangende land laat weten dat die persoon welkom is. Als gastland kan je op voorhand iemand weigeren zonder een reden op te geven. Ook als een ambassadeur later het land uitgezet wordt, hoeft een land hiervoor geen reden op te geven. Maar daarover later meer.

Ambassadeurs hebben bijzondere rechten: ze genieten van diplomatieke onschendbaarheid. Dat betekent dat ze niet zomaar opgepakt kunnen worden. Door deze bescherming moeten ambassadeurs altijd hun diplomatieke werk kunnen doen zonder zich zorgen te hoeven maken dat ze opgepakt worden, bijvoorbeeld standpunten van hun regering vertolken of controversiële onderwerpen aankaarten. 

Dit betekent niet dat ambassadeurs boven de wet staan: ze moeten zich altijd gedragen volgens de wetten en regels van het gastland.  Wel mag alleen hun eigen land maatregelen nemen als ze zich misdragen.

Ambassadeurs mogen zich volgens artikel 41 van de Conventie van Wenen ook niet inlaten met de binnenlandse aangelegenheden van die staat. 

Daar knelt het diplomatieke schoentje bij White. Toen hij bij Buitenlandse Zaken op het matje werd geroepen, werd hij door Theodora Gentzis, de hoogste diplomatieke ambtenaar van ons land, eraan herinnerd dat "persoonlijke aanvallen op een lid van de Belgische regering en elke inmenging in de binnenlandse aangelegenheden van België in strijd zijn met deze diplomatieke basisregels". Dat liet Buitenlandse Zaken achteraf weten. 

Gentzis wees hem ook op "het fundamentele belang van het principe van de scheiding der machten in onze democratie".

Als een ambassadeur haar of zijn boekje te buiten gaat, kan een gastland op 4 manieren reageren: 

1. Om te beginnen kan het ministerie van Buitenlandse Zaken hem op het matje roepen. Dat is bij ambassadeur Bill White vorige week dus al gebeurd. Dinsdag werd hij door minister van Buitenlandse Zaken Maxime Prévot (Les Engagés) "onmiddellijk ontboden voor een onderhoud". Hij kreeg toen te horen dat België "openstaat voor dialoog met alle partners". "Inmenging in onze democratische instellingen en ongefundeerde beschuldigingen overschrijden een grens die niet overschreden kan worden. Respect voor soevereiniteit werkt in 2 richtingen."

2. Daarnaast kan een gastland aan het thuisland van de ambassadeur vragen om hun diplomaat terug te roepen. 

3. Zoals hierboven al even werd aangeraakt, kan een gastland een ambassadeur het land uitzetten. Hiervoor hoeft een land zelfs geen reden op te geven. De ambassadeur wordt dan 'persona non grata' verklaard, Latijn voor "een persoon die niet welkom is", oftewel "uit de gratie" is. Dit gebeurde in 2012 bij de ambassadeur van Syrië, wegens de burgeroorlog in dit land. De facto kon hij evenwel het land niet worden uitgezet, omdat de man ook ambassadeur bij de EU was.

4. Ten slotte kunnen landen besluiten om hun diplomatieke betrekkingen te verbreken. Dit gebeurde vorig jaar tussen België en Rwanda. Het Afrikaanse land zette toen Belgische diplomaten het land uit omdat de Rwandese regering vond dat België "duidelijk partij had gekozen" in het regionale conflict tussen Rwanda en de Democratische Republiek Congo.  

Toch ziet het er niet meteen naar uit dat België verdere stappen zal zetten tegen ambassadeur White. "Als men hier een diplomatiek incident van maakt, zijn we volledig verkeerd bezig", gooide premier Bart De Wever (N-VA) vanochtend olie op de golven. Hij wil niet spreken van een crisis.

Tegelijk vindt de eerste minister het niet verstandig dat de ambassadeur een rel ontketent en deze "dag na dag verder ontwikkelt met publieke verklaringen jegens een parlementslid (Conner Rousseau, red.)". De premier vindt "dat dit niets bijdraagt tot de relaties tussen 2 landen die traditioneel toch bondgenoten zijn". 

En daar lijkt het kalf gebonden te liggen: België is als het hart van de NAVO en de EU nog altijd een belangrijke bondgenoot van de VS, hoewel die relaties tijdens de 2e ambtstermijn van Donald Trump steeds meer onder druk zijn komen te staan.