Hoe een klein land als België toch kan wegen op de klimaatconferentie in Egypte

Vandaag, zondag 6 november, start de 27e VN-klimaatconferentie, de COP27. Plaats van afspraak: de expovloeren van Sharm-el-Sheikh in Egypte. Daar tekent ook een Belgische delegatie present: een (nou ja) selecte club van politici, ambtenaren, experten en ngo-medewerkers, alles samen 125 mensen sterk. 

Er zitten verschillende hete hangijzers in het vuur van deze klimaattop. Eén zo’n hangijzer: hoe het Westen eindelijk zijn belofte zal nakomen om jaarlijks 100 miljard dollar te storten op rekening van de zogenaamde ontwikkelende landen, zodat ze zich in hun economische groei kunnen aanpassen aan de klimaatverandering. En een ander: of er een extra systeem in het leven geroepen kan worden voor herstelbetalingen aan landen die nu al klimaatrampen ondergaan, de zogenaamde loss & damage.

Hoe zal de Belgische delegatie zich opstellen tijdens de onderhandelingen? De Belgische politici die een uitnodiging hebben gekregen voor de klimaattop - zij die domeinen als Klimaat en Ontwikkelingssamenwerking in de portefeuille hebben - tonen zich niet allemaal even enthousiast. In de ene hoek klinkt het dat de klimaattop een gelegenheid is "om de ambities maximaal op te drijven". In de andere valt dan weer de vergelijking met "een autosalon met standjes van landen en bedrijven die willen tonen hoe goed ze bezig zijn". 

Toch zullen die kabinetten hun meningsverschillen opzij moeten zetten. Het standpunt dat België als land uitdraagt, wordt immers gezamenlijk afgeklopt door de bevoegde ministers van de gewesten én het federale niveau. En dat kan al eens fout lopen. Denk aan vorig jaar, toen België zonder eigen klimaatplan afzakte naar de klimaattop van Glasgow. Dat kwam toen doordat de verschillende regeringen niet tijdig waren overeengekomen hoe ze de klimaatinspanningen zouden verdelen. 

Dat is deze keer wel gelukt. Ons land trekt naar Egypte met de belofte dat het tot 2024 jaarlijks 138 miljoen euro op tafel zal leggen voor klimaatfinanciering. Dat geld zal vooral gaan naar de meest arme Afrikaanse landen, zodat zij zich kunnen aanpassen aan de gevolgen van de klimaatverandering.

Dat is dus al duidelijk: hoeveel geld de wereld mag verwachten van België. Maar wat zullen onze ministers verder nog kunnen bijdragen aan de klimaattop?

De federale en regionale ministers schuiven alvast niet zelf aan bij de grote wereldmachten aan de onderhandelingstafel. Dat doen de Europese onderhandelaars die in naam van de EU-lidstaten zullen spreken. Dat Europese standpunt wordt elke ochtend om half tien bepaald in een vergadering met de lidstaten. Nog twee uur vroeger, om half acht dus al, zitten alle Belgische ministers samen om het standpunt af te kloppen dat België zal verdedigen binnen de EU.

Vlaams minister van Klimaat Zuhal Demir (N-VA) zal niet lijfelijk aanwezig zijn bij die ochtendlijke overlegrondes. Ze kondigde eind vorige maand aan dat ze niet naar Sharm-el-Sheikh zou afzakken, vanwege de mensenrechtensituatie in Egypte. Ze is niet de enige die verstek laat gaan. Dat doen ook de Brusselse minister van Klimaat Alain Maron (Ecolo) en federaal minister van Ontwikkelingssamenwerking Meryame Kitir (Vooruit), die voor onbepaalde tijd afstand heeft genomen van haar functie om rust in te bouwen.

Toch is het opmerkelijker dat net Demir er niet bij is. Het was immers haar beurt om België te vertegenwoordigen bij de onderhandelingen waarbij het Europese standpunt wordt bepaald. Elk jaar krijgt een andere Belgische regio die verantwoordelijkheid. De Waalse minister van Klimaat Philippe Henry (Ecolo) zal nu die taak van haar overnemen.

Volgens het kabinet van Demir hoeft het geen probleem te zijn dat ze er niet ter plaatse bij is. Ze zal de ochtendvergaderingen vanop afstand meevolgen, klinkt het. Verder staat er "niets bijzonders" op het programma, luidt het, en moeten op de klimaattop gewoon de Europese engagementen verdedigd worden die al overeengekomen waren. Nieuwe beloften staan niet op de planning. 

Op het kabinet van federaal minister van Klimaat Zakia Khattabi (Ecolo) hebben ze "bepaalde bedenkingen" bij Demirs beslissing om weg te blijven uit Sharm-el-Sheikh. 

Op de vaststelling dat het lijkt alsof de ambitieniveaus nogal uit elkaar lopen, van kabinet tot kabinet, nuanceert men daar dat het afhangt van thema tot thema. "Maar er is ook de politieke realiteit. Mitigatie bijvoorbeeld (het beperken van de uitstoot, red.): we zien dat we mondiaal nu al niet op schema zitten. Dus als we wat meer kunnen vragen van de grote economieën, waarom niet?"

Dat contrasteert met het Vlaamse standpunt: Vlaanderen wil verdedigen wat al beslist is, en niet meer. Al erkennen ook het kabinet-Khattabi en dat van Waals minister van Klimaat Henry dat er allicht sowieso geen grote extra toezeggingen zullen komen vanuit Europa.

Opvallend is ook de verschillende omgang met een van de belangrijkste dossiers op de onderhandelingstafel in Sharm-el-Sheikh, dat over loss & damage. De ontwikkelende landen vragen het Westen al decennialang om herstelbetalingen voor de klimaatrampen die zij nu al ondergaan.

Wallonië heeft vorig jaar in Glasgow al 1 miljoen euro toegezegd voor zulke loss & damage-betalingen. Navraag van onze redactie leert dat die in de loop van deze maand uitbetaald zullen worden, na een lange zoektocht naar de geschikte fondsen en partners. 

Vanuit Vlaamse hoek zal er voorlopig geen gelijkaardige toezegging komen. Meer zelfs, bij de vraag naar welk kabinet daarvoor verantwoordelijk is, wijzen dat van Demir (Klimaat) en Jan Jambon (Ontwikkelingssamenwerking, N-VA) aanvankelijk naar elkaar. "We doen geen nieuwe, specifieke toezegging inzake ontwikkelingssamenwerking in het kader van de COP, maar de link met klimaat is wel een belangrijk punt in ons regulier beleid", meldt het kabinet-Jambon.

Tot zover de instelling waarmee de verschillende kabinetten naar de top vertrekken. Maar terug naar de centrale vraag: kan ons land überhaupt wegen op de onderhandelingen in Egypte, en zo ja, hoe?

Bij het kabinet-Demir klinkt het dat het "de grote blokken en de grote vervuilers zijn die de uitkomst van een klimaattop bepalen: Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittannië, de VS… En het zijn de Afrikaanse landen die dan fel van zich laten horen. Zulke onderhandelingen zijn voor Vlaanderen minder relevant." Begrijp: België en Vlaanderen zullen het verschil niet maken bij die grote internationale dossiers. 

De Klimaatcoalitie, die meer dan 90 vzw's vertegenwoordigt waaronder Bond beter Leefmilieu, 11.11.11 en Greenpeace, plaatst daar een kanttekening bij. "Vorig jaar nog heeft Vlaanderen geprobeerd om België ervan te weerhouden om de High Ambition Coalition te vervoegen, een groep van landen die het voortouw neemt bij de klimaatonderhandelingen", herinnert woordvoerder Zanna Vanrenterghem zich. "Daardoor stond er ook druk op de EU (Vlaanderen verzette zich toen samen met Polen tegen een Europese toetreding, red.). Dan zijn we plots wél groot genoeg om een grote bek op te zetten en de hakken in het zand te zetten."

Ook Peter Wittoeck, de Belgische hoofdonderhandelaar op de klimaattop, vindt dat ons land wel degelijk kan wegen. Hij wijst erop dat de Europese posities nog bijgestuurd worden in de loop van de klimaattop, en dat dat gebeurt bij de ochtendlijke vergaderingen met de lidstaten. "En die beslissingen worden bij consensus genomen." Lees: elke stem telt, ook die van een klein land als dat van ons.

Meer zelfs: "Er is een traditie van kleine lidstaten die kunnen wegen op die Europese positie. Zweden, Denemarken, Luxemburg zelfs. Neem artikel 6 van het klimaatakkoord van Parijs (over een internationale markt voor uitstootrechten, red.). Dat waren onderhandelingen die heel lang heel moeilijk gingen, en daar heeft onder andere België zwaar gewogen op de Europese positie."

Maar er is nog een andere manier waarop ons land een rol kan spelen, stipt Wittoeck aan. Een die verder gaat dan de puur traditionele politiek.

"Het team van onderhandelaars dat de Europese Unie vertegenwoordigt, is samengesteld uit experten, diplomaten en ambtenaren van verschillende lidstaten. En in dat team zijn wij vrij sterk vertegenwoordigd voor een klein land als het onze. Een aantal Belgische experten hebben er echt leidende rollen, bijvoorbeeld als het gaat over dat artikel 6, maar ook over klimaatfinanciering. Die mensen krijgen die rol niet op grond van hun nationaliteit of omdat ze lid zijn van de Belgische delegatie. Nee, wegens hun expertise."

Daar treedt Zanna Van Renterghem van de Klimaatcoalitie hem in bij. België mag het dan wel traditioneel moeilijk hebben om naar buiten te treden met een eensgezind standpunt, toch leveren de delegaties er volgens haar goed werk.

Wat ze bij de Klimaatcoalitie, die hoopt op een ambitieus België, een geslaagd slot van de klimaattop zouden vinden? "Als ons land de gezamenlijke positie zou kunnen innemen: ja, er komt een apart financieringsfonds voor loss & damage, en daar zullen we een bepaald bedrag aan bijdragen."

Het staat voorlopig niet op de ministeriële agenda's, maar je weet nooit. Afspraak in Sharm-el-Sheikh.