Een recordaantal van 447 hawala-aanbieders kwam het afgelopen jaar in het vizier van de Bijzondere Belastingsinspectie (BBI). Europees onderzoek - waar Pano aan meewerkte - leert dat die informele geldnetwerken op grote schaal misbruikt worden door de georganiseerde misdaad. Toch blijven de internationale netwerken erachter nog te vaak buiten schot.
Explosieve stijging hawala-dossiers in ons land: "Internationale aanpak van criminele netwerken is cruciaal"
Samengevat
Nooit eerder werden in ons land zoveel hawala-entiteiten opgespoord. Daarbij kan je via tussenpersonen cash over de grens versturen zonder dat het geld fysiek wordt verplaatst, zonder bankrekening of officiële controle.
Hawala wordt gebruikt door mensen die geen toegang hebben tot reguliere banken, maar ook door de georganiseerde misdaad.
Onderzoek van het EBU Investigative Journalism Network leert dat die criminele geldnetwerken internationaal vertakt zijn en vaak ook vanuit het buitenland gecoördineerd worden.
Een internationaal rapport waarschuwt dat een strategische aanpak in ons land ontbreekt, Europol roept op tot meer internationale samenwerking.
Bij kruideniers, nachtwinkels, kapperszaken of gewoon via tussenpersonen op straat: informele geldnetwerken zijn alomtegenwoordig in onze steden. Ze functioneren onder de radar, onzichtbaar. Toch komen ze steeds vaker in het zicht van opsporingsdiensten.
Vorig jaar werden maar liefst 447 hawala-aanbieders opgespoord door de BBI. Ter vergelijking: in 2024 waren dat er nog slechts 140.
"Nauwelijks 10 jaar geleden was het fenomeen bij ons nog quasi onbestaande. We stellen dus vast dat het duidelijk in uitbreiding is", zegt Francis Adyns van de FOD Financiën. "Zowel het aantal vaststellingen als de aanwezigheid van dergelijke structuren in fraudeonderzoeken blijft toenemen."
Terrorisme, mensensmokkel en drugs
Gelddiensten aanbieden buiten het banksysteem is in ons land verboden zonder vergunning. Maar dat is niet overal ter wereld zo. Voor veel migranten zijn informele geldnetwerken een belangrijk kanaal om geld te sturen naar familie in regio's met een slecht werkend banksysteem.
Hoe werkt hawala precies?
Vertrouwen is daarbij het sleutelwoord. Wie geld wil versturen, geeft dat cash aan een zogenaamde hawaladar en vertrouwt erop dat die zorgt dat dat juist terechtkomt. De hawaladar stelt op zijn beurt geen vragen over de oorsprong of de bestemming van het geld.
Net dat laatste maakt het systeem bijzonder interessant voor criminele netwerken. Dat blijkt ook uit onderzoek van het EBU Investigative Journalism Network waar Pano aan meewerkte.
Zo werd in Brussel in 2024 een grote hawala-zaak beslecht die ontsprong uit de financiering van terrorisme. In Spanje duikt hawala op als betaaldienst voor mensensmokkelnetwerken. Deense collega’s zagen dan weer hoe drugsbendes via hawala hun financieel verkeer regelen.
"We schatten dat zo'n 70 procent van alle wereldwijde drugshandel gefinancierd wordt via ondergronds bankieren", zegt de Nederlandse openbaar aanklager Peter Huttenhuis, gespecialiseerd in de opsporing van criminele geldstromen.
"Het hawala-systeem is voor de georganiseerde misdaad hét belangrijkste kanaal voor het witwassen van geld", bevestigt ook de Franse politie-inspecteur en hawala-expert Quentin Mugg.
Hoogrisicoland
Ook ons land wordt door de vele drugshandel via de haven van Antwerpen beschouwd als een hoogrisicoland voor criminele hawala-diensten. Dat bleek vorig jaar nog uit een uitgebreid evaluatierapport van de Financial Action Task Force (FATF).
Het internationale antiwitwasorgaan waarschuwde daarin dat een structurele aanpak van hawala-netwerken in ons land nog onvoldoende een prioriteit is. Niet op alle niveaus is er voldoende expertise van het fenomeen en een bredere strategie ontbreekt, aldus de FATF.
"De financiële sector neemt de meldingen al heel ernstig, maar de vraag is of de autoriteiten die het nadien moeten opvolgen effectief kunnen volgen. In België is dat op dit moment denk ik wel een probleem", bevestigt ook Thomas Incalza, advocaat en professor aan KU Leuven en UHasselt, gespecialiseerd in witwassen en financiële criminaliteit.
Honderden miljoenen euro's
Het FATF wijst erop dat het aantal veroordelingen in ons land voorlopig beperkt blijft. Al geeft het ook aan dat de Brusselse rechtszaak uit 2024, waarbij een grootschalig hawala-netwerk opgerold werd, bewijst wat de strijd kan opleveren.
In die zaak wist het parket de hand te leggen op interne communicatie van dat netwerk. Zo werden transacties voor honderden miljoenen euro's naar minstens 56 landen zichtbaar. Maar volgens bevoegd federaal magistraat Vincent Guerra zijn de middelen om het onderzoek op internationale schaal te voeren beperkt.
"Een groot deel van dit dossier werd slechts door één onderzoeker behandeld", aldus Guerra. "Door de omvang en de complexiteit van het dossier moesten we ons uiteindelijk concentreren op het Belgische luik. De rest stuurden we door naar Europol in Den Haag", geeft hij aan.
Doodgewone bedrijven
Dat een grensoverschrijdende aanpak cruciaal is, leert ook het Europese onderzoek waar Pano aan meewerkte. Daaruit blijkt dat hawala-netwerken de handel van doodgewone bedrijven in verschillende Europese landen gebruiken om criminele geldstromen te maskeren, vaak zonder medeweten van die bedrijven zelf.
Doorgaans gaat het om bedrijven die goederen exporteren naar landen in het Midden-Oosten, waar hawala wijdverspreid en vaak ook genormaliseerd is. De klanten in die landen regelen de betaling voor de goederen via tussenpersonen, al dan niet in de wetenschap dat zij werken voor hawala-netwerken.
Die hawala-netwerken doen op hun beurt beroep op witwasbedrijven in Europa: valse ondernemingen die cash geld met behulp van valse facturen witwassen en op bankrekeningen zetten. Die ondernemingen storten het geld door naar het gewone Europese bedrijf dat de goederen exporteerde.
Recent nog vonden we een crimineel witwasnetwerk dat jaarlijks meer dan 150 miljoen euro verwerkte, en dat is er slechts één
Lucy Miles, hoofd financiële criminaliteit Europol
Op die manier slagen hawala-netwerken erin om verschillende geldstromen te vermengen. Crimineel geld van Europese hawaladars, afkomstig uit bijvoorbeeld drugshandel, wordt gecompenseerd met de export van legale goederen, wat moeilijker te traceren is.
De rekening wordt onder meer betaald door de belastingbetaler, want via het witwascircuit worden btw en belastingen ontweken in verschillende Europese landen.
Een vaststelling die ook de Bijzondere Belastingsinspectie in ons land zorgen baart. "In de dossiers die betrekking hebben op dit soort witwaspraktijken stellen wij systematisch vast dat er een hawala-component is", stelt Francis Adyns van de FOD Financiën.
Turkse aansturing
De bedragen die erin omgaan zijn alleszins gigantisch. Volgens de Europese politiedienst Europol gaat het over "vele miljoenen, zo niet miljarden" per jaar. "Recent nog identificeerden we een crimineel witwasnetwerk dat jaarlijks meer dan 150 miljoen euro verwerkte, en dat is er slechts één", zegt Lucy Miles, hoofd financiële criminaliteit bij Europol.
Wat ook opvalt: in het onderzochte netwerk zijn talloze landen betrokken: betalingen voor een West-Vlaams staalbedrijf passeerden bijvoorbeeld vanuit Syrië via Turkije, Nederland, Dubai en Denemarken om uiteindelijk in België te eindigen.
Dit soort geldnetwerken is een ruggengraat én achilleshiel van criminele organisaties
Peter Huttenhuis, Nederlandse openbare aanklager gespecialiseerd in opsporing van criminele geldstromen.
"Wanneer je naar de omvang en de geldstromen kijkt, dan kan je niet anders dan vaststellen dat er een zekere mate van coördinatie achter moet zitten om dit mogelijk te maken", ziet ook een Deense curator die de zaak onderzocht.
Het Europese onderzoek leidt naar een man in Turkije die de betalingen coördineerde. Hij duikt op in verschillende hawala-dossiers, maar bleef vooralsnog buiten schot bij de Europese autoriteiten. De Turkse autoriteiten willen niet reageren.
Achilleshiel
"Om dit soort netwerken te kunnen ontmantelen is internationale samenwerking cruciaal", stelt Lucy Miles van Europol. "Handhavingsinstanties moeten net zo flexibel en grenzeloos kunnen werken als criminelen. En om dat te bereiken, moeten we samenwerken."
Ze wijst op het belang. "Deze ondergrondse geldnetwerken ondermijnen niet alleen het Europese banksysteem en het economisch weefsel. Het verkeer van crimineel geld vormt de kern van de georganiseerde misdaad. Dit soort geldmakelaars is een levensader voor hen."
"Door die netwerken te ontwrichten en te ontmantelen breng je de georganiseerde misdaad in het nauw. Daarmee raak je ze waar het echt pijn doet, en dat moet het uiteindelijke doel zijn", aldus Miles.
"Criminele netwerken hebben dit soort ondergrondse geldnetwerken nodig, ze zijn ervan afhankelijk", zegt ook de Nederlandse openbare aanklager Peter Huttenhuis. "Daar liggen kansen voor ons om het systeem te verstoren. Het is een belangrijke ruggengraat én achilleshiel van criminele organisaties."
Twee jaar lang onderzocht het EBU Investigative Journalism Network de werking van het ondergrondse hawala-systeem, en de manier waarop dit ingezet wordt voor de financiering van criminele activiteiten.
Onderzoeksjournalisten uit België, Denemarken, Spanje, Oostenrijk en Groot-Brittannië spraken met hawaladars en hun klanten, nationale en internationale instanties, witwassers en financiële experts, en kregen exclusieve toegang tot duizenden gerechtelijke en financiële documenten.
Dit onderzoek kwam tot stand met financiële steun van het Investigative Journalism for Europe (IJ4EU)-fonds en van Journalismfund Europe .
