Ondergronds, informeel en soms ook crimineel: hoe bergen cash de wereld rondgaan via hawala

"Voor mijn familie in Gaza ben ik de enige kostwinnaar. Als ik geen geld naar hen stuur, lijden zij honger." Aan het woord is Samir*, een Palestijn die enkele jaren geleden naar ons land vluchtte. Elke maand stuurt hij geld naar zijn vrouw en kinderen die achterbleven in Gaza.

Samir maakt daarvoor gebruik van hawala – Arabisch voor geldtransfer. Het systeem ontstond al in de 8e eeuw op de Zijderoute, lang voor onze banken bestonden, en maakt het mogelijk geld naar het buitenland te verplaatsen zonder het fysiek mee te nemen.

Het principe is eenvoudig: Samir geeft in België cash aan een tussenpersoon, een zogenoemde hawaladar, en spreekt met hem een code af. Die neemt vervolgens contact op met een andere hawaladar in Gaza. Bij hem kan de vrouw van Samir, met dezelfde code, het geld ophalen. 

De essentie van het systeem is dat het geld zich niet fysiek hoeft te verplaatsen. De hawaladars verrekenen de transacties onderling: het cash geld dat ze de ene keer krijgen om te versturen, gebruiken ze de volgende keer voor uitbetaling bij een transactie in de andere richting.

Een ingenieus systeem waarvan de omvang, mede door het gebrek aan controle, moeilijk in kaart te brengen is. Volgens Thomas Incalza, advocaat en professor aan KU Leuven en UHasselt, gespecialiseerd in witwassen en financiële criminaliteit, is er alvast veel geld mee gemoeid.

"In België schat men dat jaarlijks tussen 2,1 en 2,3 miljard euro informeel naar het buitenland wordt overgemaakt. Wat daarvan toe te schrijven is aan hawalabankieren, weten we niet. Dat is altijd het probleem met het ‘dark number’: zaken die we niet zien, daarover hebben we ook geen cijfers."

Hawaladars bieden gelddiensten aan en daarvoor heb je in ons land een vergunning nodig, maar in de praktijk is dat zelden het geval. "Hun dienstverlening op zichzelf is dus illegaal."

Het aanbieden van bankdiensten is in ons land onderworpen aan strenge regels. Vooral sinds de aanslagen van 9/11 moeten banken klanten en transacties veel grondiger controleren, om de financiering van terrorisme tegen te gaan.

Dat kost echter meer tijd en middelen, met als gevolg dat ze vaak niet actief zijn in risicolanden en voorzichtig zijn met transacties naar die gebieden. "Denk maar aan Afghanistan, Palestina of Somalië", aldus Incalza. Net dat is wat mensen vaak naar hawala toe leidt.

"We hebben dus geen andere optie", aldus Samir. "Zonder officiële documenten kan je geen bankrekening openen of geld verzenden via andere diensten zoals Western Union of Ria. Via een bank kan het ook tot 6 maanden duren om geld naar Gaza te versturen, terwijl het via hawala erg snel gaat."

Nochtans lopen de kosten soms hoog op. Hoe moeilijker een regio bereikbaar is, hoe duurder hawala wordt. Samir betaalt 40 tot 50 procent commissie per transactie. "Voor mij is hawala een vorm van uitbuiting. Ik kan niemand aanraden om het te gebruiken, tenzij ze geen andere weg zien."

Dat hawala snel en efficiënt is, blijkt uit de vele getuigenissen die Pano hoort. Hoe die hawalanetwerken onder de radar precies opereren, is al decennia een mysterie. Toch was het uitgerekend in ons land dat enkele jaren geleden een tipje van de sluier werd gelicht.

In 2024 werden 6 Palestijnen in Brussel veroordeeld voor hun rol in een grootschalig hawala-netwerk. Pano en collega's van het RTBF-programma Investigation kregen na het proces uitzonderlijk toegang tot het dossier, goed voor 3.500 uur politiewerk en 1.500 uur vertaalwerk.

"Het was het eerste onderzoek van een dergelijke omvang. Als we hawala als een auto zouden beschouwen, dan openden we voor het eerst de motorkap en konden we voor het eerst het mechanisme bekijken. We ontdekten een professioneel systeem op een niveau dat we nooit hadden verwacht", aldus federaal magistraat Vincent Guerra. 

De speurders legden gaandeweg een georganiseerd systeem bloot met lokale bureaus en vertegenwoordigers, honderden identiteitskaarten, stapels eurobiljetten en unieke codes voor hawalatransacties. Er was sprake van een professioneel verdienmodel, waarbij commissies tussen de 1 en 7 procent werden toegepast. 

"Zo genereerden ze aanzienlijke inkomsten", duidt Guerra. "Hier in België leefden ze echter helemaal niet als bankiers. Ze leefden van uitkeringen, zonder luxe. Geen dure auto’s, geen dure horloges. Volledige discretie, dat was het motto."

Het informele karakter van hawala maakt het systeem aantrekkelijk voor criminele netwerken. De Brusselse zaak ontstond oorspronkelijk vanuit een aantal transacties naar Syrië, naar kampen waar vrouwen van IS-strijders opgesloten zitten. Het wordt ook vaak gebruikt om criminele gelden, zoals drugsgeld, wit te wassen. "Ik zou zelfs durven zeggen: veel meer dan om terrorisme te financieren", aldus professor Incalza.

Om de schaal van het parallelle banksysteem te begrijpen, stak Pano de koppen bij elkaar met onderzoeksjournalisten uit Denemarken en Spanje binnen het EBU Investigative Journalism Network. Samen brachten ze de internationale dimensie van hawala in kaart. 

Onder meer Frank*, een voormalige Deense witwasser, getuigt hoe hij met zo'n hawalanetwerk samenwerkte. Zijn eerste kennismaking met het netwerk vond enkele jaren geleden plaats in een doorsnee kantoor in een Nederlands industriegebied.

"Toen ik daar binnenging, zat er een kleine Turkse man zoals je je die in een film zou voorstellen. Overal lag cash. In 1 à 1,5 uur kwamen er minstens 5 à 6 bezorgers binnen met geld dat vervolgens werd geteld door een andere man die in het kantoor zat met een geldteller. In die paar uren ging het over zeker 1 miljoen euro."

"Die gigantische hoeveelheden cash zijn vaak afkomstig van criminele netwerken, die het zo onder de radar van land naar land kunnen rondsturen en op die manier de herkomst verdoezelen", duidt onderzoeksjournalist Jens Langhorn van de Deense openbare omroep. Als witwasser zorgt Frank ervoor dat het cashgeld terug in de reguliere legale economie wordt gebracht.

Hoe hij dat doet, blijkt uit een eenvoudig voorbeeld. Stel: de eigenaar van een bouwbedrijf wil zijn werknemers met zwart geld betalen. Daarvoor heeft hij cash nodig. Hij trekt naar Frank. Frank heeft een nepbedrijf van waaruit hij een factuur verstuurt voor pakweg een drankbestelling. Het bouwbedrijf betaalt die factuur legaal via een overschrijving. Alleen krijgt het bedrijf in werkelijkheid geen drank, maar wel het bedrag terug in cash. De zaakvoerder betaalt daarmee zijn personeel in het zwart. 

"Er zijn zo via Franks zaak miljoenen gepasseerd", zegt Langhorn. "We kennen het exacte bedrag niet, maar volgens een lokale hawaladar in Denemarken heeft Frank alleen al van hem minstens 8 miljoen euro in cash gekregen. En dat is nog maar 1 persoon met 1 zaak in 1 land. We hebben het hier over miljarden."