Ruslands schaduwvloot maakt zichzelf steeds vaker 'onzichtbaar', stelt internationaal onderzoek met VRT NWS

4 augustus 2024. Het Panamese olieschip Wei Feng vaart vanuit het zuiden van Europa het Kanaal in wanneer het ‘s middags plots stopt met het delen van zijn locatie.  

Meer dan 18 uur later verschijnt de Wei Feng weer, ditmaal aan de rand van de Belgische Exclusieve Economische Zone (EEZ), het deel van de internationale wateren waar België voor verantwoordelijk is.

Gedurende een kwartier kan het schip weer gevolgd worden, voor het opnieuw verdwijnt. We zien het een week later pas weer opduiken, intussen zo’n 1.800 kilometer verder, aan de haven van Oest-Loega nabij Sint-Petersburg. Wat het precies heeft gedaan in onze EEZ, weten we niet.

Op het moment dat het schip verdwijnt, rust er al een sanctie van het Verenigd Koninkrijk op een bedrijf gelinkt aan de eigenaar van het schip. Vandaag staat het schip ook op de sanctielijsten van onder andere de EU , het VK , Canada en de VS omdat het olie zou vervoeren uit Rusland.

De voorbije jaren is het schip verschillende keren van naam en vlag veranderd. Van het Singaporese 'Ocean Trader' werd het herdoopt naar het Liberisch schip 'Ocean Avra', om later dan weer het Panamese schip 'Wei Feng' en erna 'Long Bai' te worden. Momenteel vaart het onder Russische vlag met de naam 'Trader'.

Trader, of Wei Feng, wordt ook in het oog gehouden door onze Belgische veiligheidsdiensten, samen met een hele reeks andere schepen. Dat wordt aan onze redactie bevestigd.

Het is maar 1 voorbeeld van een aan Rusland gelinkt schip dat de voorbije periode verdachte onderbrekingen in zijn verplichte detectiesysteem had.

Sinds de start van de oorlog in Oekraïne hebben VRT NWS, De Tijd en enkele internationale partners 1.378 schepen gevolgd die gelinkt zijn aan Rusland, waaronder ook schepen die niet onder Russische vlag varen.  

Het gaat dan bijvoorbeeld om olietankers uit de Russische schaduwvloot die onder een andere vlag varen maar wel degelijk Russische olie vervoeren. We kijken ook naar cargoschepen die onder een andere vlag Russische goederen vervoeren en naar schepen van Russische bedrijven waarop een sanctie rust.

Van die schepen hebben we voor de periode 2020-2025 de AIS-gegevens bekeken. Dat zijn signalen met de positie en koers van het schip. De meeste grote schepen zijn verplicht die AIS-gegevens uit te zenden om de veiligheid op zee te garanderen. Als schepen geen AIS uitzenden, worden ze 'spookschepen'.

Sinds de oorlog in Oekraïne zien we dat bijna 1.400 aan Rusland gelinkte verdachte schepen een verdubbeling tonen in het aantal onderbrekingen in hun AIS-gegevens. Dat wil zeggen dat ze zich steeds vaker als spookschepen gedragen. Van de vrachtschepen is gedurende het voorbije jaar zelfs de helft van de tijd geen locatie te zien.

Ook de Belgische Defensie ziet die evolutie. "Dit is inderdaad een fenomeen dat meer voorkomt, maar niet enkel in onze wateren, dit is een wereldwijde vaststelling."

De Russische spookschepen verdwijnen bovendien niet alleen steeds vaker, maar ook voor steeds langere tijd.  (zie grafiek hieronder)

"Als het afzetten van de AIS opzettelijk gebeurt, dan is dat uiteraard om bepaalde activiteiten of posities te verbergen", klinkt het bij Thomas De Spiegelaere van de Cel Maritieme Beveiliging. "In vele gevallen gaat het om ship-to-ship transfers (waarbij op volle zee lading tussen schepen wordt overgebracht, red.) of om niet te laten weten dat ze effectief in een bepaalde zone varen." De cel Maritieme Beveiliging en Defensie zijn het erover eens dat dat vooral gebeurt om economische sancties te ontwijken. 

Het is ook denkbaar dat schaduwschepen hun identificatiesysteem uitschakelen om aanvallen te voorkomen. Recent zijn in de Zwarte Zee twee tankers uit de schaduwvloot aangevallen door Oekraïense waterdrones. Beide tankers stonden ook op onze lijst met spookschepen.

VRT NWS heeft eerder ook al aangetoond hoe tientallen 'onderzoeksschepen' uit Rusland sinds de oorlog in Oekraïne verdachte vaarbewegingen hebben gemaakt in de buurt van kritieke infrastructuur in de Noordzee en de Baltische Zee. Mogelijk wilden ze die infrastructuur beschadigen.

Maar niet elke AIS-onderbreking is per definitie verdacht. Het zou ook kunnen gaan om een tijdelijke overbelasting van het AIS-netwerk, of het gevolg van jamming (waarbij landen bijvoorbeeld GPS of AIS-signalen kunnen blokkeren). Dat laatste wordt door Rusland bijvoorbeeld regelmatig toegepast in de Oost- en Zwarte Zee.

Maar onderbrekingen door jamming of overbelasting zouden ook bij andere schepen in die regio te zien moeten zijn. Daarom hebben we ook gekeken naar de gegevens van 100 gelijkaardige, maar niet-verdachte schepen die vaak in de Noordzee en Baltische zee varen.

Ook bij de 100 'normale' schepen komen geregeld gaten voor in het doorgeven van identificatiegegevens. Maar bij de spookvloot gebeurt dat veel vaker. In 2025 lag het aantal 'gaten' bij de spookvloot 6 keer hoger. Bij de vrachtschepen uit de spookvloot zelfs tot tien keer hoger. 

Met andere woorden: de kans is groot dat de spookschepen de AIS-gegevens bewust uitschakelen.

We zien dat het AIS-systeem van deze schepen het vaakst wordt uitgeschakeld in de Zwarte Zee, de Middellandse Zee, de Exclusieve Economische Zone (EEZ) van Nederland - inclusief de Caraïben - en de EEZ van Griekenland.  

"In onze EEZ en Noordzee gebeurt het wel veel minder dan in andere gebieden", laat Thomas De Spiegelaere, woordvoerder van de Cel Maritieme Beveiliging aan VRT NWS weten. 

Toch zijn er ook schepen die bij ons in de buurt varen zonder identificatiegegevens. Zo is de olietanker Turaco op 15 september 2024 nog te zien iets ten noorden van Cherbourg in Frankrijk. Daarna verdwijnt het schip van de radar, om ongeveer 14 uur later in Belgisch water terug te verschijnen. Het schip legde in die periode 293 kilometer in vogelvlucht af. Wat het precies deed in die periode, is niet bekend.

Het schip staat vandaag op sanctielijsten van zowel de VS, de EU, Zwitserland, het VK, Nieuw-Zeeland en Canada. Ook de Belgische veiligheidsdiensten houden het schip in het oog. Momenteel vaart het onder de vlag van Curaçao, maar volgens Nederlands minister van Buitenlandse Zaken Van Weel staat geen enkele tanker officieel ingeschreven in het scheepsregister van Curaçao. Het gaat dus mogelijk om een valse vlag.

Als een groot aantal schepen geen AIS-signalen toont, is dat natuurlijk slecht voor de veiligheid op zee. Schepen zien elkaar niet meer en dat kan leiden tot aanvaringen.  

In de Noordzee is het nog niet zo ver gekomen, bevestigt de Cel Maritieme Beveiliging. "Schepen hebben ook nog zelf radarsystemen en er is altijd iemand op wacht. Er zijn dus meerdere systemen aan boord om een ander schip te detecteren en een aanvaring te vermijden", klinkt het.

“Het varen zonder AIS is verboden. Als we dat zien in onze wateren, dan geeft ons dit een recht om hierop te handhaven”, klinkt het bij de Cel Maritieme Beveiliging. "Hoewel we een toename zien van het aantal schepen dat zonder AIS varen, is de overgrote meerderheid nog altijd wel in orde. Maar het is wel zo dat AIS voor ons minder betrouwbaar wordt als bron.” 

Dat wil niet zeggen dat onze veiligheidsdiensten blind zijn voor schepen zonder AIS. "Een schip dat zonder AIS vaart en ver in onze EEZ zit, is moeilijk waar te nemen als er geen radardekking is. Dan moeten we visuele confirmatie hebben. De schepen waarvan we weet hebben dat ze regelmatig hun AIS afzetten en die op weg zijn naar ons gebied, worden zo ver als mogelijk opgevolgd. Zodra een schip onze territoriale wateren binnenvaart, zullen we het zeker merken. Een schip kan bijvoorbeeld niet zonder AIS ongemerkt onze havens binnen varen."

Dat neemt niet weg dat schepen van de Russische spookvloot steeds vaker proberen zich onzichtbaar te maken voor veiligheidsdiensten.