Spionage, sabotage en spookreizen: hoe "onderzoeksschepen" uit Rusland dicht bij kritieke infrastructuur in Noordzee en Baltische Zee varen

Half juni 2024. Langs de kust van Zweden en Duitsland glijdt het Russische onderzoeksschip Sibirjakov voorbij. Het stuurt het verplichte AIS-signaal niet uit, zodat het zijn locatie niet kenbaar maakt. Een internationaal consortium van journalisten pikt morsecodes van het schip op en stuurt er een drone op af, om luchtfoto’s te maken.

Daaruit blijkt dat gewapende militairen aan boord zijn, die de wacht houden. En dat een Deens marineschip de Sibirjakov op de hielen zit. Dat dwingt het schip uiteindelijk om de territoriale wateren te verlaten.

Het voorval met de Sibirjakov is geen unicum. Integendeel. Dat blijkt uit een onderzoek van VRT NWS in samenwerking met media uit Nederland (NCRV en KRO), Duitsland (NDR, WDR en Süddeutsche Zeitung), Noorwegen (NRK) en Estland (ERR). 

Ons onderzoek bestaat uit 2 delen. Sinds begin dit jaar volgen we alle Russische schepen die door de Noordzee varen, van vissersboten tot containerschepen.

Daarnaast volgen we de vaarroutes van 72 gespecialiseerde Russische schepen, waarvan we weten dat ze in staat zijn om de zeebodem te onderzoeken. Van die 72 schepen hebben we de routes kunnen retraceren die ze hebben gevaren sinds de start van de oorlog in Oekraïne, in februari 2022.

We hebben analyses gemaakt van de AIS-gegevens van alle schepen (AIS is een signaal dat een schip uitstuurt met bepaalde gegevens, zoals de locatie; nvdr.). En we hebben honderden morsecodes ontcijferd. 

Die data leren ons dat zowel de Noordzee als de Baltische Zee de focus van mogelijke Russische spionage is.

Van de 72 gespecialiseerde Russische onderzoeksschepen zijn er 16 die zich in de onderzochte periode verdacht hebben gedragen in Europese wateren, tot 60 keer toe. Zo zien we onder andere verdachte bewegingen voor de kusten van Nederland, Duitsland, Noorwegen, Denemarken, Estland, Finland of het Verenigd Koninkrijk.  Verdacht gedrag is extreem traag bewegen, vreemde patronen varen of langere tijd blijven hangen op een bepaalde plek.

Het Russische onderzoeksschip Admiral Vladimirsky (2023) bijvoorbeeld is meerdere keren langzaam door de exclusieve economische zone (EEZ) van Nederland gevaren, een gebied dat zich uitstrekt tot zo’n 370 kilometer van de kust.  

Andere schepen zijn een pak dichter bij de kustlijn gevaren, in territoriale wateren (de zone van maximaal 12 zeemijl voor de kustlijn, iets meer dan 22 kilometer, nvdr.). Ook daar stellen we verdacht gedrag vast. Dat is een 8-tal keer gebeurd. 

Traag varen wijst niet noodzakelijk op spionage natuurlijk, maar het kan volgens experts een aanwijzing zijn.

“Ze brengen onze kritieke infrastructuur in kaart met zeer geavanceerde apparatuur, met als doel deze te saboteren”, zegt James Appathurai stellig, in een gesprek met VRT NWS.

Appathurai is NAVO-adjunct-secretaris-generaal voor Innovatie, Hybride en Cyber.

“In de afgelopen zes maanden hebben we een toename gezien in bedreigingen tegen onze landen, waaronder sabotage, politieke inmenging, desinformatie, cyberaanvallen, gedwongen migratie en aanvallen op kritieke onderzeese infrastructuur. Ze maken allemaal deel uit van een patroon waartegen we ons moeten verdedigen. We doen veel, maar we zijn nog niet voldoende voorbereid.”

Ons onderzoek leert dat op een aantal van de 72 Russische schepen die we hebben gevolgd, gewapende soldaten aan boord zijn. Dat is opvallend omdat de meerderheid van die schepen officieel geen lid is van de Russische krijgsmacht.

Op de Sibirjakov is dat het geval, maar ook op de Jevgeni Gorigledzjan: Deense journalisten fotografeerden dat Russische onderzoeksschip in oktober 2023, toen het richting Nederland voer. Op die foto’s zijn duidelijk gewapende soldaten te zien aan boord.

“Het verschil tussen Russische onderzoeksvaartuigen en Russische militaire vaartuigen is nogal vaag”, bevestigt Appathurai. “We weten dat ze in de meeste gevallen nauw met elkaar verbonden zijn.”

Niet alleen de 72 Russische onderzoeksschepen zijn een potentieel gevaar, blijkt uit ons onderzoek. Alle schepen die onder Russische vlag varen, kunnen tegenwoordig een bedreiging zijn. Dus ook vissersboten, pleziervaartuigen en containerschepen.

Van alle Russische schepen die sinds begin dit jaar door de Noordzee zijn gevaren (dus niet alleen de 72 gespecialiseerde onderzoeksschepen waarvan eerder sprake), waren er een zeventigtal ‘spookschepen’: schepen die hun AIS-signaal gedurende minstens 4 uur hebben uitgezet, en in die tijd minstens 200 kilometer hebben afgelegd.

Zulke spookreizen zijn niet onschuldig: de Noordzee ligt vol met belangrijke infrastructuur. Ons kleine stukje Belgische Noordzee is ongeveer zo groot als de provincie West-Vlaanderen.

Toch ligt er zo'n 160 kilometer gasleiding onder de zeespiegel, 200 kilometer elektriciteitskabels en meer dan 900 kilometer telecommunicatiekabels (voor bijvoorbeeld het internet). Boven het wateroppervlak heb je een van de drukst bevaren scheepvaartroutes en honderden windmolens.

Wat de spookschepen precies doen, eens hun AIS-signaal uit staat, kunnen wij niet nagaan. Voeren ze een spionageopdracht of niet? Het valt niet met zekerheid te zeggen, maar verdacht is het wel. 

De Belgische marine bevestigt dat het wel vaker gebeurt dat schepen hun AIS-signaal afzetten. “In de Noordzee en het Kanaal stellen we regelmatig vast dat niet-NAVO-landen hun AIS-signaal uitzetten of vervalsen, om de opvolging van hun bewegingen in onze gebieden te bemoeilijken”, zegt fregatkapitein Kurt De Winter, directeur Maritieme Operatiecentrum van de Marine.

“Daarom doet het Maritiem Informatiekruispunt (MIK) de opvolging op twee manieren. Ten eerste op basis van sensoren zoals AIS, radarbeelden, camerabeelden, satellietobservaties, enzovoort. En ten tweede op basis van een fysieke opvolging op zee, door een patrouillevaartuig van de marine, vliegtuigen, helikopters of drones.”

De NAVO heeft intussen een eigen cel opgericht die moet instaan voor de beveiliging van onderzeese infrastructuur . Daarmee wil het onder andere de uitwisseling van informatie vergemakkelijken tussen de lidstaten onderling en met de grote energiebedrijven die op zee elektriciteit opwekken. 

En ons land heeft begin dit jaar een samenwerkingsverband afgesloten met 5 andere Noordzeelanden om de energie- en telecominfrastructuur in onze wateren beter te beveiligen.

Op dit moment hebben onze veiligheidsdiensten geen weet van bewuste sabotage in de Belgische wateren van de Noordzee.

Ons onderzoek toont aan dat spionage - en bijgevolg ook sabotage - op zee een realiteit is, én heel moeilijk te voorkomen is. Ook in onze Noordzee. 

"Voor alle duidelijkheid: dit is al minstens 20 jaar aan de gang", zegt professor internationale politiek Jonathan Holslag in Terzake. "Pas de laatste jaren – sinds de inval van de Russen in Oekraïne - gaat er meer aandacht naartoe. Maar over de periode daarvoor tasten we in het duister. Hebben ze misschien al ergens springladingen achtergelaten in de buurt van kabels?"

Indien het tot een "verregaand conflict" komt met Rusland en die onderzeese kabels een doelwit worden, kunnen de gevolgen voor het Westen dramatisch zijn, stelt Holslag. "Meer dan 90 procent van onze digitale communicatie verloopt via die kabels. We kunnen dat niet opvangen met satelieten. Men is in staat om een flink stuk van onze economische ruggengraat te breken."

Holslag erkent dat er op vlak van bescherming al "stappen zijn gezet", maar hij pleit voor samenwerkingen op grotere schaal. "Heel veel van die kabels lopen ook door de Atlantische Oceaan en daar hebben we veel minder aanwezigheid om te zien wat die Russische onderzoekensschepen aan het doen zijn. We moeten een engagement aangaan dat verder gaat dan onze eigen kust en onze eigen exclusieve economische zone."