Specialisten als neuroloog Inge Declercq (UZA) pleiten voor een strenger beleid rond voedingssupplementen. Consumentenorganisatie Testaankoop steunt dat ook. Supplementen zijn producten die officieel geen geneesmiddelen zijn, maar die toch verkocht worden tegen bijvoorbeeld slapeloosheid of vermoeidheid. Er is weinig controle op de werking van die producten, zeggen experts. Ze stellen zich ook vragen bij apothekers die hun eigen supplementen op de markt brengen.
Experten pleiten voor strenger beleid rond supplementen, ook als ze gemaakt zijn door apothekers
In het kort:
Supplementen voor bijvoorbeeld een betere nachtrust zijn overal te vinden. Via sociale media, in winkelketens en bij apothekers, soms door de apotheker zelf gemaakt.
Experten zeggen dat supplementen niet genoeg gecontroleerd worden door autoriteiten en dat producenten te veel mogen beweren binnen de huidige wetgeving. Dat zorgt volgens hen voor valse hoop bij consumenten.
Tweemaal per week duikt de podcast Het Uur van de Waarheid in de wereld van misleiding, desinformatie en online bedrog. Ook dit onderwerp komt uit de podcast. Alle afleveringen vind je hier.
Supplementen voor een betere weerstand, herstel van de "levenskracht" of voor goede nachtrust. Voor elk kwaaltje lijkt er een pilletje te bestaan. Op sociale media, maar ook in fysieke winkels als Kruidvat en bij apothekers kan je ze vinden.
In ons land adverteert bijvoorbeeld apotheker Dirk zijn eigen supplementen op sociale media. De video's werden al bijna 30 miljoen keer bekeken op Facebook, Instagram en TikTok.
"Binnen een dag effect"
In de podcast 'Het Uur van de Waarheid' zijn specialisten kritisch voor de sterke beloftes die vaak gemaakt worden in reclame voor supplementen. Denk aan uitspraken als "meestal voel je binnen de dag al effect " of "een sterkere weerstand, meer energie gedurende de dag, gezonder haar, een stralende huid en sterke nagels ".
"Ik behandel veel mensen met slaapproblemen. Soms komen patiënten binnen met een zak vol doosjes die ze al geprobeerd hebben", zegt Inge Declercq, doctor en neuroloog in de slaapkliniek van het Universitair Ziekenhuis in Antwerpen. "Je wil niet weten hoeveel geld eraan wordt uitgegeven en hoeveel hoop mensen erin hebben. Slaapproblemen los je niet op met zulke doosjes. Je moet de oorzaak aanpakken."
Ook Marleen Finoulst, arts bij Gezondheid en Wetenschap , bevestigt dat die reclames vaak overdreven en onjuist zijn. "De producenten doen alsof je met hun pilletjes snel een oplossing hebt voor je probleem, maar daar hebben ze geen enkel bewijs voor moeten afleveren bij de autoriteiten."
Gebrek aan controle
Om een supplement op de markt te brengen, heb je alleen een zogenoemde notificatie bij de FOD Volksgezondheid nodig. Daarin moeten de samenstelling van het product en de gegevens van de fabrikant staan. De notificatie dient als aangifte dat het product geen schadelijke stoffen bevat en veilig is.
De kans dat een supplement effectief aan een controle wordt onderworpen is heel erg klein
Hans De Loof, professor farmaceutische wetenschappen (UA)
Of zo'n product ook echt veilig is en of de vermelde stoffen er ook echt inzitten wordt niet vaak gecontroleerd, zeggen de experten. "Zo'n notificatie is een bijna zuivere administratieve toetsing", zegt Hans De Loof, professor farmaceutische wetenschappen (UA). "We leven in een papieren wereld en de kans dat een supplement effectief aan een controle wordt onderworpen is heel erg klein." In ons land is het Federaal Agentschap voor de veiligheid van de voedselketen (FAVV) verantwoordelijk voor die controles.
Bewijs enkel nodig als ernaar gevraagd wordt
Een producent moet ook de werking van zijn product niet bewijzen voor hij het op de markt brengt. De EFSA (Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid) legt vast welke bewezen werking er al dan niet is voor bepaalde stoffen . Denk aan chroom of valeriaan.
"Zodra een stof in je product zit, mag je dus de claim maken", zegt Laura Clays van Testaankoop. "Zelfs als het product voor 99 procent uit andere stoffen bestaat en de werkzaamheid dus niet gegarandeerd is."
Pas als autoriteiten ernaar vragen, moeten producenten bewijs voor hun claims voorleggen. "De meeste fabrikanten hebben altijd wel ergens een studie liggen die aantoont dat het product werkt. Maar die studies zijn dan meestal gedaan bij een zeer beperkt aantal mensen in een specifieke setting", aldus Clays.
Producenten mogen ook gezondheidsclaims gebruiken die bij de EFSA nog "on hold" staan. Dat betekent dat de werkzaamheid van een bepaalde stof nog onderzocht wordt door de EFSA. Maar je mag die claims dus al op de verpakking zetten, nog voor het onderzoek is afgerond.
Placebo-effect
Supplementen kunnen soms wel degelijk helpen. Sommige mensen hebben bijvoorbeeld een bewezen tekort aan magnesium of vitamine D. De huisarts zal dan middelen voorschrijven.
Maar volgens experts Marleen Finoulst en Inge Declercq heeft de werking in andere gevallen vaak te maken met het placebo-effect. Dat betekent dat het middel eigenlijk vooral werkt omdat mensen er graag in willen geloven. "We zien dat huisartsen soms supplementen aanraden aan patiënten. Beter dat, dan dat iemand bijvoorbeeld verslavende slaapmiddelen neemt", zegt Finoulst.
"30 tot 40 procent van alles wat we slikken heeft een placebo-effect. Je hebt vertrouwen in dat middel en door dat vertrouwen lijkt het effect te hebben. Zolang je het in de juiste dosering neemt, is dat veilig", aldus Declercq.
De apotheker die zelf supplementen maakt
Dat apothekers soms met sterke slogans hun eigen supplementen op de markt brengen, doet de wenkbrauwen fronsen. "Uiteraard mogen apothekers dat doen, want het zijn vrij verkrijgbare producten", zegt Marleen Finoulst. "Toch blijft de werkzaamheid amper bewezen en is het volgens mij weggesmeten geld."
Ook Laura Clays van Testaankoop vindt de rol van apotheker als supplementverkoper dubbelzinnig. "Het wordt een brede spreidstand tussen commerçant en gezondheidsprofessional. Dat een apotheker zelf supplementen maakt of aanbiedt, creëert bepaalde verwachtingen over de werking bij de consument."
Apotheker Dirk reageert
We vragen apotheker Dirk of de werking van zijn producten wetenschappelijk onderbouwd is. Hij bevestigt dat zijn supplementen een notificatie hebben. Volgens hem betekent dit dat de gezondheids- en werkzaamheidsclaims van zijn producten wetenschappelijk bewezen zijn. Dat klopt niet helemaal.
De claims, zoals "valeriaan ondersteunt een natuurlijke nachtrust ", zijn "on hold"-claims. Dat staat ook te lezen in de kleine lettertjes van de webshop waarop de producten verkocht worden: "*Gezondheidsclaims in afwachting van goedkeuring door de EFSA."
De apotheker benadrukt dat zijn supplementen bestemd zijn voor mensen met tijdelijke slaapproblemen, bijvoorbeeld door stress. "Als je een ernstig slaapprobleem hebt, moet dat onderzocht worden. Het kan bijvoorbeeld slaapapneu of narcolepsie zijn. Ik pleit voor supplementen in de apotheek, net om die context en raad te kunnen geven, in plaats van dat je ze zomaar kan kopen in een Kruidvat."
Volgens Clays en Finoulst spelen apothekers inderdaad een belangrijke rol om misleidende reclame over supplementen te kaderen. "De supplementenmarkt is erg sterk en ingeburgerd. Als ze dan toch worden verkocht, gebeurt dat het beste bij apothekers. Zij kunnen uitleggen aan de consument wat hij wel of niet mag verwachten. Daarnaast zouden ook de reclameregels strenger kunnen worden gemaakt", zegt Clays.
"Goedgekeurd door overheid"
De Algemene Pharmaceutische Bond (APB) laat VRT NWS weten dat de meerwaarde van de apotheker ligt in het professionele advies en benadrukt dat wat in de apotheek verkocht wordt, goedgekeurd is door de overheid.
"Apothekers garanderen ten eerste de kwaliteit van het product: de hoeveelheden en ingrediënten moeten kloppen met de verpakking. Ten tweede garanderen ze dat die producten veilig zijn voor de patiënt. Pas op de derde plaats staat de doeltreffendheid, al focussen consumenten daar sterk op", zegt ook Gert Laekeman, voorzitter van de Orde der Apothekers.
De apotheker kan zeker een deskundig advies geven maar "zekerheid over de werking bij een specifieke patiënt, is er nooit voor 100 procent". Toch ziet Laekeman een belangrijke rol voor de apotheker: "De apotheker moet het verwachtingspatroon van de patiënt over werkzaamheid relativeren. Doorstroming van informatie is bijvoorbeeld bijzonder belangrijk bij kankerpatiënten die voedingssupplementen gebruiken. Het zou dan logisch zijn dat de apotheker een vergoeding krijgt voor de begeleiding en de opvolging van het dossier van de patiënt."
Minister van Consumentenbescherming, Rob Beenders (Vooruit), laat weten dat hij rekent op de professionaliteit van apothekers: "Apothekers hebben een belangrijke maatschappelijke rol als betrouwbare zorgverstrekkers. We leven in een vrije markt, waar consumenten de mogelijkheid hebben om zelf keuzes te maken. Het is essentieel dat de informatie die hen bereikt correct en niet misleidend is."
Reactie FOD Volksgezondheid en FAVV
Het FAVV reageert dat ze elk jaar supplementen, die in fysieke en online winkels te koop zijn in ons land, controleren op veiligheid. De meeste controles voeren ze uit in fysieke winkels. "De voorbije 5 jaar (2020-2024) werden 546 voedingssupplementen bemonsterd, dit gebeurt steekproefgewijs", zegt woordvoerder Hélène Bonte. "De monsters worden geanalyseerd op verschillende parameters, gaande van kleurstoffen, vitaminen, bewaarmiddelen maar ook op medicijnen, toxines, metalen... De voorbije 5 jaar was 98,7 procent van die supplementen conform de normen."
Daarnaast controleert het FAVV via steekproeven of de gezondheidsclaims op de etikettering toegelaten zijn volgens de wetgeving.
FOD Volksgezondheid zegt in een reactie dat onderzoek naar de veiligheid en werkzaamheid van supplementen voor commercialisering niet mogelijk is. "Het invoeren van een dergelijk toelatingssysteem zou in strijd zijn met het Europese recht, in het bijzonder met richtlijn 2002/46/EG, en we kunnen dus niet verder gaan dan wat de wet toestaat", klinkt het.
"Wat betreft veiligheid, bepaalt verordening (EG) nr. 178/2002 (General Food Law) dat het de verantwoordelijkheid van de exploitant is om aan te tonen dat zijn product veilig is."
Reactie van sectorfederatie be-sup
In een reactie op dit artikel zegt be-sup, de sectorfederatie van producenten van supplementen, dat elk supplement moet voldoen aan strikte gebruiksvoorwaarden die vastgelegd zijn in de Europese Verordening EG1924/2006.
Elke claim in het Europese register bevat immers specifieke “gebruiksvoorwaarden”. Bijvoorbeeld: een door het Europees geneesmiddelenagentschap toegelaten claim voor magnesium luidt. “Magnesium draagt bij tot de normale werking van het zenuwstelsel.” De bijhorende voorwaarde is dat minstens 15% van de referentie-inname per dag aan magnesium in het product moet zitten. Een product dat minder magnesium bevat mag de claim niet dragen. Be-Sup benadrukt dat het dus onjuist is dat producenten zomaar een gezondheidsclaim mogen plaatsen “zodra een stof aanwezig is”. (Gezondheid&Wetenschap blijft er intussen bij dat dat dit nog niet bewijst dat die specifieke hoeveelheid magnesium een positief effect zou hebben voor mensen die geen bewezen tekort aan magnesium hebben. nvdr)
Be-sup wijst er dan weer op dat heel wat Belgen een minder goed voedingspatroon hebben, waardoor er wel degelijk tekorten kunnen zijn. Supplementen kunnen daar een antwoord op bieden. Be-Sup wijst er ook op dat het overgrote deel van de supplementen in België via apotheken verkocht worden (71%), gevolgd door online aankopen 18% waarvan ongeveer 80% via erkende online apotheken. Veruit de meeste aankopen gebeuren dus in een gecontroleerde omgeving. Be Sup blijft erbij dat supplementen een nuttige en veilige aanvulling kunnen zijn voor wie niet aan de voedingsaanbevelingen voldoet of voor wie tot risicogroepen behoort.
Correctie&aanvulling: In de podcast Het Uur van de Waarheid werd gesproken over een overlijden door een overdosis vitamine D. Het ging daarbij om een doseringsfout van het slachtoffer met het geneesmiddel vitamine D, niet met een supplement vitamine D. In hoge doseringen wordt vitamine D geregistreerd als geneesmiddel en niet als voedingssupplement.
