Wie wist wat wanneer in donorschandaal dat ook ons land treft?

Op 3 april 2020 wordt een donor uit Denemarken voor een eerste keer tijdelijk geblokkeerd door de European Sperm Bank (ESB) nadat er een kanker wordt vastgesteld bij een kind van de man. Bij dit kind wordt een mutatie in het gen TP53 ontdekt, waardoor het risico op kanker verhoogt. De ESB deelt deze informatie mee aan de fertiliteitscentra.

3 weken later wordt de donor opnieuw vrijgegeven nadat uit een analyse is gebleken dat hij negatief had getest op de betrokken mutatie. Het sperma van de Deen mag dus opnieuw worden gebruikt. 7 fertiliteitscentra maken melding van de bewuste donor bij het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG).

We zijn ruim 3 jaar verder. De ESB ontvangt begin oktober opnieuw informatie over een kind – afkomstig van de bewuste donor - bij wie dezelfde kankerverwekkende genmutatie is vastgesteld.

Daarop stuurt de ESB een brief naar alle fertiliteitscentra die gebruik maken van het sperma om te melden dat een onderzoek loopt en dat de donor in quarantaine is geplaatst. 8 fertiliteitscentra maken een melding van de donor bij het FAGG.

Eind oktober deelt de ESB de fertiliteitscentra mee dat de donor permanent geblokkeerd wordt.

Het FAGG ontvangt op 8 november een officiële melding van het Europese Rapid Alert System waarin de Deense bevoegde autoriteit meedeelt dat een nieuwe mutatie van het TP53-gen werd ontdekt bij de donor. In totaal zijn 11 lidstaten betrokken, waaronder Nederland, Duitsland, Spanje, Hongarije, en dus ook ons land.

Daarop contacteert het FAGG de Deense autoriteiten om meer informatie te krijgen over de fertiliteitscentra die het sperma van de man hebben ontvangen. In totaal blijken 14 fertiliteitscentra in België dat sperma te hebben ontvangen.

Het FAGG vraagt de betrokken centra om een stand van zaken op te maken en laat de betrokken ouders op de hoogte brengen.

Op 23 december 2023 ontvangt het FAGG een melding van een fertiliteitscentrum dat het quotum van vrouwen voor de Deense donor was overschreden. In totaal ging het om 9 vrouwen met 11 kinderen voor dat centrum. In België is er echter een wettelijke limiet van 6 gezinnen per donor.

De vrouwen werden er niet van op de hoogte gebracht dat de wettelijke limiet was overschreden.

De bevoegde inspectiedienst werd ingelicht over de overschrijding van de 6 vrouwenregel binnen 1 fertiliteitscentrum, maar ook over overschrijding op nationaal niveau. Op dat moment was het FAGG op de hoogte van 31 vrouwen en 42 kinderen.

Het FAGG heeft wel de betrokken gezinnen op de hoogte gebracht van de mutatie, maar zei niets over het overschrijden van de 6 vrouwenregel. Het FAGG heeft ook nooit breed gecommuniceerd over deze zaak.

Het centraal donorregister Fertidata wordt in het leven geroepen in ons land. In die centrale databank moeten de fertiliteitscentra elk het gebruik van donormateriaal registreren. Zo kan gecontroleerd worden dat de limiet van 6 vrouwen per donor niet wordt overschreden.

Een pittig detail: dat register had er al in 2007 moeten zijn. Dat staat in de wet van 6 juli 2007, die ook het maximum op 6 gezinnen per donor legde. Het duurde echter tot 2022 totdat werd besloten om de wet ook effectief toe te passen.

Het FAGG komt tot de vaststelling dat er 37 gezinnen en 50 kinderen betrokken zijn. Alle fertiliteitscentra bevestigen dat de moeders intussen op de hoogte zijn gebracht van de mogelijke risico's en doorverwezen zijn naar de dienst genetica.

Nadat in Nederland een week eerder een nieuw schandaal was uitgebroken rond massadonoren, vroeg onze redactie aan het FAGG of er ook in België massadonoren konden zijn. In Nederland bleek namelijk dat er minstens 85 mannen geweest zijn die via spermadonatie meer kinderen hebben verwekt dan in het land is toegelaten.

Het FAGG laat onze redactie 2 weken wachten op antwoord en bezorgt op 6 mei een document waarin wordt gezegd: 

"Volgens de informatie waarover wij beschikken, naar aanleiding van biovigilantiemeldingen en routinematige inspecties, blijken er in België geen vergelijkbare gevallen van massadonoren te zijn."

Nochtans is het FAGG op dat moment al meer dan een jaar op de hoogte van het geval van de Deense donor met meer dan 50 kinderen. Het Agentschap zegt ter verdediging dat zij een andere benadering hanteren van het begrip 'massadonor'. Vraag is of iemand met meer dan 50 kinderen dan geen massadonor is.

Tegelijk maakt de case duidelijk dat vruchtbaarheidsklinieken onderling geen gegevens uitwisselden en dat het dus wel degelijk mogelijk was dat donoren bij verschillende centra terechtkwamen en zo bij veel meer dan 6 vrouwen kinderen konden verwekken.

Naar aanleiding van verschillende vragen uit de pers die er kwamen na een publicatie in de Britse krant The Guardian, neemt het kabinet van bevoegd minister Frank Vandenbroucke (Vooruit) contact op met het FAGG. De minister wordt dan pas voor het eerst op de hoogte gebracht van de case met de Deense donor.

Een paar dagen later geeft Vandenbroucke de opdracht om opnieuw contact op te nemen met de betrokken fertiliteitscentra met de vraag of zij bijkomende informatie kunnen geven over de betrokken kinderen.

Pas dan worden de betrokken ouders op de hoogte gebracht over het totale aantal verwekte kinderen, en over het feit dat de wettelijke limiet zwaar overschreden is. Intussen zijn alle betrokken gezinnen bereikt.

Op 28 mei weet ook het kabinet van de minister dat de Deense donor een vijftigtal kinderen heeft verwekt bij 37 verschillende vrouwen. Dat gebeurde tussen 2008 en 2017 in 12 Belgische fertiliteitscentra.

Bovendien gaat het niet om een alleenstaand geval. In ons land blijkt de limiet van 6 vrouwen al minstens 22 keer overschreden op nationaal niveau sinds 2022. De regel is ook overschreden binnen 3 centra zelf.  De Deense donor is dus geen alleenstaand geval.

Op vrijdag 30 mei wordt de informatie gepubliceerd in de pers. Datzelfde weekend geeft de minister tekst en uitleg in het VRT 1-programma De Zevende Dag. Vandenbroucke vindt onder meer dat de overheid zich moet verontschuldigen en dat het FAGG erg nalatig is geweest.

Minister Vandenbroucke verklaart in de kamer dat er in België niet 52, maar 53 kinderen zijn verwekt met het sperma van de donor uit Denemarken. Daarbij was sprake van 2 miskramen. Uiteindelijk zijn er dus 51 kinderen geboren.

Opvallend: slechts 14 van de 37 vrouwen wonen ook in België. De anderen wonen in Frankrijk (17), Nederland (2), Duitsland (1), Italië (1) en Zuid-Amerika (1). 

Het FAGG laat weten dat er nog 2 kinderen verwekt zijn met het sperma van dezelfde donor. Het blijkt om 2 bijkomende vrouwen te gaan die elk 1 kind hebben gekregen.

De vrouwen zijn behandeld in een fertiliteitscentrum waar eerder al 2 gevallen gemeld werden. In totaal zijn in dat centrum, waarvan de naam niet bekendgemaakt wordt, 5 kinderen verwerkt bij 4 vrouwen. 

Met de nieuwe info gaat het dus om in totaal 55 zwangerschappen bij 39 vrouwen.

Het parket van Brussel heeft een onderzoek geopend naar de mistoestanden rond spermadonatie in verschillende fertiliteitscentra in België. Om hoeveel en welke centra het gaat, is niet duidelijk.

2027 wordt een belangrijk jaar als het gaat om spermadonatie. Op Europees niveau treedt dan een nieuwe verordening in werking, die bepaalt dat een buitenlandse spermabank die zaad levert aan een fertiliteitscentrum, verplicht is om de nationale regelgeving van het ontvangende land te respecteren. 

Verder zullen donoren in de toekomst ook niet langer volledig anoniem kunnen blijven, ook niet donoren van kinderen die al geboren zijn. Het Grondwettelijk Hof heeft namelijk de wetsbepalingen die verhinderen dat een donorkind informatie over de donor kan verkrijgen, ongrondwettig verklaard. De regering krijgt tot juni 2027 de tijd om een wetgevend kader te voorzien.