Overheid, fertiliteitscentra of donoren zelf: wie is juridisch verantwoordelijk voor wantoestanden bij spermadonatie?

Het verhaal rond de Deense spermadonor blijft vragen oproepen. Deze week kwam aan het licht dat 52 kinderen in ons land zijn verwekt door het sperma van eenzelfde donor uit Denemarken. Bovendien is de man drager van een kankerverwekkende variant in het gen TP53, wat mogelijk is doorgegeven aan de donorkinderen.

Het gaat in totaal over 52 kinderen van 37 verschillende vrouwen, die in 12 Belgische fertiliteitscentra zijn behandeld. Daarmee is de '6-vrouwenregel' zwaar overschreden. Die bepaalt de wettelijke limiet van 6 gezinnen per donor.

Bovendien gaat het niet om een alleenstaand geval. In ons land blijkt de limiet van 6 vrouwen al minstens 22 keer overschreden op landelijk niveau sinds 2022. 

Het dossier kent veel verschillende hoofdrolspelers: de donorkinderen en hun ouders, spermadonoren zelf, de fertiliteitscentra, het FAGG en bij uitbreiding de minister van Volksgezondheid en de Belgische Staat.

Dat het ergens is misgegaan, lijkt duidelijk. Maar wie is juridisch aanspreekbaar voor wat? We vragen het aan Frederik Swennen, advocaat en professor familierecht aan de Universiteit Antwerpen.

We beginnen bij de '6-vrouwenregel'. Wie moet erop toezien dat die limiet wordt gerespecteerd? En wat kan je doen als donorkind, als blijkt dat je een honderdtal broertjes of zusjes hebt? 

De wet van 6 juli 2007 die dat maximum heeft opgelegd, bepaalde ook dat er een nationaal donorregister moest komen. Daarmee zouden fertiliteitsklinieken op nationaal niveau kunnen controleren of donoren niet bij meer dan 6 vrouwen kinderen met hetzelfde zaad verwekken.

Dat systeem liet nog bijna 17 jaar (!) op zich wachten, want pas vanaf januari 2024 riep minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke (Vooruit) zo'n register - Fertidata - in het leven. 

Met andere woorden: er was 17 jaar lang geen enkele mogelijkheid om de '6-vrouwenregel' te controleren. "Dan is er uiteraard een fout gebeurd, en zou je in theorie een schadevergoeding kunnen eisen van de Belgische overheid", zegt professor Swennen. 

"Maar de vuistregel is: om een schadevergoeding te krijgen, moet er een oorzakelijk verband zijn tussen aangetoonde schade en een aangetoonde fout."

En daar zit de moeilijkheid, gaat de professor verder. "Het is in dit geval praktisch bijna onmogelijk om aan te tonen dat je schade lijdt (in dit geval drager zijn van een schadelijk gen, red.) doordat een fout is gebeurd, zijnde het ontbreken van een nationaal donorregister hier."

Maar de wettelijke limiet is ook overschreden binnen 3 centra zelf. Het zaad van 7 donoren is daar bij meer vrouwen gebruikt dan toegestaan: dat gaat van 7 tot 10 vrouwen. Of die centra gerechtelijke vervolging riskeren, is nog niet duidelijk.

In het geval van de Deense donor met 52 kinderen, heeft 1 kliniek zich niet aan het quotum gehouden. In die kliniek zijn zijn spermastalen gebruikt bij 9 vrouwen. Er is geen proces-verbaal opgesteld, omdat de feiten al verjaard waren.

Volgens minister Vandenbroucke riskeren overtreders een gevangenisstraf van 1 tot 5  jaar en/of een geldboete van 8.000 tot 80.000 euro. Bovendien kan de rechter een verbod uitspreken om gedurende 5 jaar enige medische of onderzoeksactiviteit uit te voeren.

"Strafrechtelijk is de zaak van de Deense man verjaard, maar de kinderen die het TP53-gen dragen zouden wel een schadevergoeding kunnen eisen. Ze hebben daar normaal gezien 20 jaar de tijd voor", legt Swennen uit. 

"Maar wederom: in de praktijk lijkt dat een long shot." Professor Swennen wijst daarbij opnieuw naar dezelfde vuistregel.

"Is er een verband tussen de fout en de schade? Ofwel: draagt het kind in dit geval een kankerverwekkend gen, omdat de '6-vrouwenregel' is overtreden binnen die ene kliniek? Dan zou je al moeten aantonen dat het kind uit de 3 laatste vrouwen is geboren, want bij die eerste 6 vrouwen is zeker geen fout gemaakt. Wederom: niet evident dus."

De andere fertiliteitscentra - degene die zich binnen het eigen centra wel aan de '6-vrouwenregel hebben gehouden, maar landelijk de limiet hebben overschreden - kunnen niet verantwoordelijk worden gesteld volgens Swennen. Want zij konden zich onmogelijk aan de limiet houden door het ontbreken van dat nationale register. 

Dan is er nog het FAGG (Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten) specifiek, dat ook verantwoordelijk is voor de inspectie van de fertiliteitscentra. "In principe is het FAGG gerechtelijk aansprakelijk als er een gebrek aan controles vastgesteld zou worden."

"Maar in de praktijk ligt dat wederom moeilijk", klinkt het verder. "Want dan moet je aantonen dat de schade (wederom het dragen van een kankerverwekkend gen, red.) is veroorzaakt door de fout, het gebrek aan controles dus. Ook dat lijkt me een long shot."

"De donor is de laatste in de rij om juridisch aansprakelijk te zijn in dit geval", aldus Swennen. "Dat heeft te maken met de donoranonimiteit die nog wettelijk bestaat in ons land."

"Momenteel zegt de wet dat donorkinderen zelf geen enkele informatie mogen ontvangen, noch identificerende informatie (zoals een naam), noch andere informatie, zoals gezondheidsgegevens. Het donorkind zelf heeft daar nooit recht op, de wensouders wel."

Volgens het Grondwettelijk Hof is die wetgeving ongrondwettelijk. De politiek heeft tot juni 2027 om een wetgevend kader te voorzien. Sperma- of eiceldonoren zullen in de toekomst dus niet langer volledig anoniem kunnen blijven, ook niet donoren van kinderen die al geboren zijn.