5 jaar nadat de Vlaamse regering de Blue Deal boven de doopvont heeft gehouden, blijft Vlaanderen kwetsbaar voor droogte. Nochtans moest dat waterplan Vlaanderen net beschermen tegen waterschaarste en -overlast. Of de Blue Deal zijn doel echt zal bereiken, zal afhangen van de politieke keuzes die de volgende jaren gemaakt worden. Daar werd de voorbije weken een potje om gearmworsteld in het Vlaams Parlement, en zelfs tussen de regeringspartijen N-VA en CD&V onderling.
5 jaar na start van Blue Deal blijft Vlaanderen kwetsbaar voor droogte: hoe zit het met dat waterplan, en helpt het eigenlijk wel?
Vincent Merckx
Gepubliceerd:
In het kort:
De Blue Deal bespaarde wel degelijk al miljarden liters water.
Maar om echt impact te hebben, moeten de maatregelen nog jarenlang verder uitgerold worden.
Waterdeskundigen vreesden dat het budget voor de Blue Deal echter gehalveerd zou worden.
Minister Brouns kreeg zelfs kritiek vanuit de N-VA, nochtans een regeringspartner.
De minister belooft nu dat hij extra geld zal zoeken.
De Blue Deal was een van de grote trofeeën van de vorige minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA). Het plan kreeg uitgebreide lof toegewuifd van waterdeskundigen en natuurverenigingen.
Na decennia waarin het Vlaamse waterbeleid erin bestond om water zo snel mogelijk af te voeren naar zee, werd er immers eindelijk structureel nagedacht over een manier om meer water vast te houden in de bodem.
Dat is goed nieuws voor de natuur, de landbouwers, de bedrijven én de burgers die steeds vaker in conflict raken over het nog beschikbare water.
Waarom een Blue Deal? De Blue Deal is een verzameling van (proef)projecten die Vlaanderen weerbaarder moet maken voor een toekomst met een veranderend klimaat, met stevigere regenbuien en langere droogten. Vlaanderen heeft heel weinig water, per hoofd van de bevolking zelfs minder dan Zuid-Spanje. Doordat er relatief weinig regenwater kan doorsijpelen in de grond gaat er vandaag echter te veel verloren via riolen en waterlopen. Het gevolg: nu eens watertekort, dan weer overstromingen.
De vorige Vlaamse regering trok meer dan 500 miljoen euro uit voor de Blue Deal. Tegen het einde van de legislatuur begon die investering haar eerste vruchten af te werpen. In juli 2023 maakte de Vlaamse Milieumaatschappij voor het laatst een tussenstand op, op vraag van minister Demir.
Toen bleek er bijvoorbeeld 5.000 hectare natte natuur bij gecreëerd, vaak oude moerassen of riviervalleien die ooit drooggelegd waren, maar waar het water nu opnieuw kan insijpelen. Ook werd er voor 23,8 miljard liter afvalwater extra hergebruikt, zo'n 9.500 olympische zwembaden.
Dat is veel water, maar nog lang niet genoeg. Jaarlijks wordt er in Vlaanderen zo'n 800 miljard liter water verbruikt. "We zullen deze inspanningen 10 tot 15 jaar moeten volhouden voor je het effect op het grondwater ziet", besefte ook het kabinet-Demir toen.
Een land als een vergiet
Vandaag zijn we 2 jaar verder. Kregen we tijdens de natte zomer van 2024 even respijt, dan beleven we vandaag een kurkdroge lente. En opnieuw dreigt er een watertekort. In West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen en Antwerpen gelden er al oppompverboden.
"We hebben 12 natte maanden gehad, maar na 3 droge zitten we alweer in de penarie", ziet ook Robin Verachtert (Natuurpunt).
"Er wordt vaak met een puur weerkundige blik gekeken naar droogte, of het uitblijven van regen. Maar de kwetsbaarheid ervoor is een politieke keuze geweest. Decennialang hebben we ons land bewust ingericht als een vergiet. En dat is het nog altijd. We hebben nog steeds een afvoerprobleem."
Toch waren al die Blue Deal-projecten geen druppel op een hete plaat, vindt grondwaterhydroloog Marijke Huysmans (VUB). Zij maakte onder de vorige regering deel uit van de Blue Deal-expertengroep.
"Vandaag maken we volgens het KMI de laagste hoeveelheid neerslag in 132 jaar mee, en hoewel de gazons al wat minder fris staan, valt de impact mee."
"Dat komt doordat we met een heel hoog grondwaterpeil aan de droogte zijn gestart. Dat bewijst dat je de impact van droogte kan uitstellen als je de juiste maatregelen neemt. Heel wat bedrijven en landbouwers hebben bijvoorbeeld geïnvesteerd in regenwateropvang en hergebruik van gezuiverd afvalwater."
Wasserij Excelsior investeerde in een opvangsysteem voor 500.000 liter regenwater.
Maar ook Huysmans erkent dat we er nog lang niet zijn. "Er is geen één-mirakel-oplossing. In de vorige Blue Deal stonden er niet voor niks 70 maatregelen."
"Buiten de steden moeten landbouw en natuur bijvoorbeeld meer water bufferen en laten infiltreren. Binnen verstedelijkt gebied moet er dan weer onthard worden. Bedrijven moeten regenwater en afvalwater hergebruiken, en drinkwaterbedrijven moeten de nodige investeringen kunnen doen om kraanwater te kunnen blijven leveren."
"We zitten bovendien met een moving target (een verschuivend doel, red.)", zo verwijst Huysmans naar de toenemende gevolgen van de klimaatverandering. "Droogtes volgen elkaar op. We moeten minstens hetzelfde investeringstempo aanhouden en als het kan opschalen."
Gezocht: geld
Lees: Vlaanderen zou opnieuw 500 miljoen euro moeten investeren in waterzekerheid, en eigenlijk zelfs meer. Maar dat geld is er niet meer. De vorige Vlaamse regering kon nog een beroep doen op 343 miljoen euro aan Europees coronageld, maar die geldbron is intussen opgedroogd.
Daarom halveerde de nieuwe Vlaamse regering vorige herfst het budget tot 285 miljoen euro. Voor de jaren 2025 en 2026 werd er zelfs maar 14 miljoen euro opzijgezet. Dat veroorzaakte grote onrust onder de waterexperten die de Blue Deal mee hadden helpen ontwikkelen. "Enkel genoeg om de lopende rekeningen te betalen", oordeelde Patrick Willems (KU Leuven) toen.
Vandaag werkt Vlaams minister van Omgeving Jo Brouns (CD&V) aan een nieuwe versie van het waterplan, de Blue Deal 2.0. Hij is daartoe wettelijk verplicht door het zogenoemde Blue Deal-decreet, dat de voortzetting van het waterplan moet garanderen.
Uit een eerste ontwerpnota die uitgestuurd werd naar verschillende adviesraden, en die onze redactie kon inkijken, blijkt dat het voorziene budget nog steeds in de grootteorde van vorige herfst ligt.
Het gaat weliswaar om een ontwerpnota waar de adviesraden, zoals de Minaraad, hun licht nog over moeten laten schijnen. De voorziene budgetten moeten bovendien nog goedgekeurd worden door de Vlaamse regering. Wat er in het plan staat, is dus nog niet noodzakelijk wat er daadwerkelijk beschikbaar zal worden gemaakt.
Luis in de pels
Toch ontbonden parlementsleden uit de oppositie én de eigen meerderheid al hun duivels.
"Ik moet er geen tekeningetjes bij maken: dit schiet totaal tekort", zegt Mieke Schauvliege (Groen) over de Blue Deal-nota. "In plaats van Vlaanderen te wapenen tegen droogte en overstromingen, wacht Brouns liever af en doet hij wat schietgebedjes in de hoop dat het gauw voorbij is."
"Dat is geen beleid. Dat is schuldig verzuim. En wie zal hiervan de rekening betalen? De landbouw, de industrie, onze huishoudens en onze natuur. Want water wordt alleen maar schaarser en dus duurder."
De vervelendste luis in Brouns' pels was het voorbije halfjaar echter parlementslid Andy Pieters (N-VA). Zijn partij zit weliswaar samen met CD&V in de Vlaamse regering, maar Pieters heeft een erfenis te verdedigen. Als voormalig kabinetschef van Demir doet hij er alles aan om te voorkomen dat de Blue Deal verwatert. Hij drong er onder andere bij Brouns op aan om sneller voor de dag te komen met de Blue Deal 2.0 dan de deadline van september.
Zijn tussenkomsten waren bijwijlen scherp, maar vandaag toont Pieters zich opvallend mild. "De minister lijkt zich herpakt te hebben in dit dossier, nadat hij het belang bij zijn aantreden onderschat heeft. De ambitie in timing en investeringen werd na grote vraag uit het parlement ernstig bijgestuurd."
"Het is nu zaak voor de zomer te landen met een ambitieuze Blue Deal 2.0. Met verder uitstelgedrag kunnen we echt niet akkoord gaan. Ik ben kritisch waakzaam en hoop dat het goed komt."
Blue Deal 2.0 zal het niet méér doen regenen
Het kabinet-Brouns kan die kritiek uit eigen regeringsrangen maar matig smaken. "Dat vind ik speciaal, want de N-VA zat mee aan tafel tijdens de regeringsonderhandelingen", merkt woordvoerder Tom Demeyer op.
"Mensen zeiden dat we het ontwerp van de Blue Deal 2.0 moesten versnellen, en dat hebben we ook gedaan", vervolgt hij. "Het plan zal voor de zomer klaar zijn."
"Maar we willen ook dat het goed onderbouwd is. Je kan zo'n plan niet op dag 1 van een nieuwe regering in een vingerknip op tafel leggen. We hebben het doorgesproken met een expertengroep met onder anderen Patrick Willems en de Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid. Daar wordt intensief rond gewerkt."
Demeyer stoort zich eraan dat "alles momenteel op een hoopje wordt gegooid": droogte en watertekort, crisisbeheer en Blue Deal. "Het is nu ook niet zo dat de Blue Deal vandaag iets zal veranderen aan het neerslagtekort."
Volgens de woordvoerder werkt het crisisbeheer in tijden van droogte vandaag al veel beter. Het gaat dan bijvoorbeeld om oppompverboden of maatregelen die ervoor moeten zorgen dat er zo weinig mogelijk water naar de zee stroomt, bijvoorbeeld door sluizen minder vaak te openen.
Even naar buiten kijken
Natuurpunt is er toch niet zo gerust op. De ontwerpnota voor de Blue Deal 2.0 "mist ambitie en concrete doelen", zo oordeelt Robin Verachtert.
"De focus ligt op stilstand en business as usual. Zo staat er in het onderdeel over droogte en overstromingen dat die niet erger mogen worden (de precieze verwoording is "de risico’s door wateroverlast of droogte nemen niet toe", red.). Vreemd."
"Denk eens aan alle calamiteiten die we al hebben meegemaakt sinds 2018, alle droogte en alle overstromingsdoden. Hoe kan een standstill dan je doel zijn?"
"Het zal dwingender moeten. Weg van vrijheid, blijheid en vrijblijvendheid maar met meer sérieux en meer kwantificeerbare doelen. Net zoals we die hebben voor waterkwaliteit, zouden er bijvoorbeeld ook afdwingbare sponsdoelen per hydrologisch bekken moeten zijn." Vlaanderen telt 11 van zulke waterregio's.
Hydroloog Marijke Huysmans put dan weer hoop uit de uitspraak van minister Brouns, dit weekend in de krant De Standaard. Hij gaat op zoek naar extra geld voor de Blue Deal, en maakt zich sterk dat de totale som kan oplopen tot 1 miljard euro. "Uiteraard zal ik strijden voor elke euro die nodig is om te doen wat we moeten doen. Wie in het parlement hoge eisen stelt, kan daar moeilijk tegen zijn", zegt de minister.
Huysmans hoopt "dat de coalitiepartners in deze regering naar buiten kijken en beseffen dat ze niet kunnen wachten met de nodige investeringen. Maar het gaat de juiste richting uit."
Deze zomer, wanneer de Vlaamse regering de Blue Deal 2.0 moet goedkeuren, weten we meer.
