Kleine steekproeven, weinig sancties: federale inspectie kon OCMW Anderlecht moeilijk bestraffen

Eerst enkele cijfers. In 2023 controleerde de federale inspectie in Anderlecht een steekproef van 40 dossiers om na te gaan of het OCMW federale steun, zoals leeflonen, toekent volgens de wettelijke vereisten. In 38 dossiers had de inspectie opmerkingen. In 17 gevallen waren die van die aard dat ze geld terugvroeg van het OCMW.

Dat ligt in lijn met de vaststellingen van een reportage van Pano , inmiddels 2 maanden geleden. Daaruit bleek dat chaos heerst in het OCMW van Anderlecht: medewerkers kreunen onder de werklast waardoor de nodige controles wegvallen. Daardoor wordt soms onterecht leefloon toegekend.

Al in 2023 vorderde de inspectie dus geld terug in bijna de helft van de gecontroleerde dossiers in Anderlecht. Toch ging het in totaal slechts om 10.708 euro. Een peulschil tegenover de 67.904.261 euro - ofwel bijna 68 miljoen euro - federale RMI-subsidies die het OCMW ontving voor het gecontroleerde jaar. Hoe kan dat?

Om daar een beter beeld van te krijgen, dook de Pano-redactie in de inspectieverslagen. Die zijn openbaar. De meer gedetailleerde bijlages zijn niet publiek toegankelijk, maar die kon de redactie inkijken bij de overheidsdienst Maatschappelijke Integratie (POD MI), waaronder de inspectie valt.

Om te beginnen valt op dat bijna alle gecontroleerde dossiers in Anderlecht in 2023 gebreken vertonen. Soms gaat het over kleine opmerkingen, maar de problemen aangekaart in de Pano-reportage keren wel duidelijk terug: het overschrijden van de wettelijke termijnen, het ontbreken van bewijsstukken, geen evaluaties van trajecten, sociale onderzoeken die jaar na jaar letterlijk gekopieerd worden of zelfs ontbreken...

Wat ook opvalt: de bedragen die in de 17 dossiers terugbetaald moeten worden, zijn klein. Dat komt omdat deze in Anderlecht vooral betrekking blijken te hebben op een bijzondere toelage van 10 procent die het OCMW krijgt voor de opvolging van steuntrekkers. Dat laatste gebeurt in Anderlecht vaak nauwelijks of niet, stelt de inspectie.

Bovendien mag de inspectie de teruggevorderde bedragen niet extrapoleren naar het totaal aantal dossiers. Als in bijna de helft van het aantal dossiers teruggevorderd wordt, zoals in Anderlecht, zou je kunnen vermoeden dat er een groter probleem is. Maar de wetgeving laat enkel toe dat de inspectie terugvordert in de specifieke dossiers die bij de steekproef gecontroleerd zijn.

Die steekproef is bijzonder klein: slechts 40 dossiers op ruim 8.286 begunstigden in het gecontroleerde jaar 2022. Het gevolg is dat het teruggevorderde bedrag van 10.708 euro sterk afsteekt tegen het totaal van bijna 68 miljoen euro subsidies dat het OCMW dat jaar ontving. De teruggevorderde bedragen blijven zo ook constant, terwijl de federale subsidies al jaren sterk stijgen.

"Administratief hebben wij vandaag weinig sanctiemogelijkheden", bevestigt de inspectie tijdens het onderhoud met Pano. "We kunnen slechts beperkt terugvorderen, op specifieke subsidies." Naar eigen zeggen vraagt ze al jaren meer macht én meer middelen.

Zo vroeg de overheidsdienst Maatschappelijke Integratie vorig jaar nog in een memorandum gericht aan de toekomstige federale regering dat "de nodige middelen ter beschikking worden gesteld" voor versterking van "het toezicht op de naleving van de wetgeving". Ze pleit daarin voor versterkte controleprocedures waarbij ze geld kan terugvorderen wanneer de wet "structureel niet nageleefd wordt".

Dat het de inspectie aan slagkracht ontbreekt, is al langer duidelijk. Bij een doorlichting in 2020 stelden auditeurs van de Federale Interne Audit (FIA) vast dat "het volledig potentieel van de inspectie niet benut wordt". Ze weten dat onder meer aan "grijze zones binnen de wetgeving", maar ook aan "het ontbreken van sanctionerende bevoegdheden".

Belangrijk is wel dat de jaarlijkse inspecties slechts aan het einde van de rit komen. Zo gebeurt er ook een uitgebreide boekhoudkundige controle, en zijn er een aantal automatische controles die het hele jaar doorlopen.

Die laatste zijn de zogenoemde 'knipperlichten'. Daarbij worden alle uitgekeerde leeflonen gecontroleerd door ze te kruisen met de Kruispuntdatabank Sociale Zekerheid (KSZ). Daarin zitten allerlei gegevens over elke Belg: waar je woont, of je werkt, of je uitkeringen krijgt.

Stel dat iemand met een leefloon verhuist of te hoge inkomsten heeft, dan geeft het systeem een foutmelding. In sommige gevallen wordt de uitbetaling van de subsidies dan automatisch geblokkeerd, bij andere komt er een 'knipperlicht'. In Anderlecht werd in 2023 op die manier 0,9 procent van de 3.831 aanvragen (tijdelijk) geblokkeerd. 

Geregeld zijn die knipperlichten loos alarm, maar het OCMW is wel verplicht om die meldingen te onderzoeken en daarop te reageren. Als het dat niet binnen de 2 jaar doet, wordt het geld automatisch teruggevorderd.

Ook die knipperlichten worden door de federale inspectie gecontroleerd. Al verloopt dat stroef, want de inspectie heeft enkele jaren achterstand. Afgelopen jaar werden voor Anderlecht de jaren 2018 en 2019 gecontroleerd. Het gevolg van personeelsgebrek, geeft ze aan. De eindbalans voor 2022 kennen we dus allicht pas over enkele jaren.

De vraag blijft dan ook: heeft de inspectie op deze manier voldoende slagkracht om slecht functionerende OCMW's te sanctioneren?

De FIA-audit van 2020 is voor de duidelijkheid wel meermaals bijzonder lovend voor het werk dat de inspectie levert. "Het siert de inspectiedienst dat zij door hun gedegen kennis én hun ervaring op het terrein de inspectietaken tot een goed resulaat brengen", klinkt het. Maar de audit maakt ook duidelijk dat de bezetting beperkt is.

Ook de overheidsdienst zelf bevestigt dat. "Onze inspectie telt vandaag 17 inspecteurs en 4 auditeurs die moeten toezien op een totaal van 1,6 miljard euro subsidies die jaarlijks uitgekeerd worden aan 581 OCMW's", klinkt het. "Dat is krap en de achterstand is het gevolg daarvan."

Daardoor is er vandaag bijvoorbeeld ook geen tijd noch ruimte om heel wat zaken te monitoren, zoals de teruggevorderde bedragen en de aangetroffen gebreken bij de inspectie van dossiers. Vergelijkingen tussen verschillende OCMW's zijn dan ook moeilijk.

De evolutie in Anderlecht is in elk geval opmerkelijk. In 2021 waren er slechts 2 dossiers waarin werd teruggevorderd. In 2022 waren dat er al 13, en in 2023 dus 17. Het verslag van de laatste inspectie, die afgelopen zomer plaatsvond, is nog niet gepubliceerd, maar dat cijfer zou gelijklopend zijn.

Zo gaf de financieel directeur van het OCMW zelf in de nasleep van de Pano-reportage in de Commissie Sociale Zaken van het federaal parlement al aan dat ze een stijging vaststelde van "onterecht uitgekeerde steun". Zij vroeg daarop in mei vorig jaar al om intern maatregelen te nemen.

Voor de overheidsdienst waren de vaststellingen bij de inspectie van vorige zomer alvast voldoende om maatregelen te nemen in Anderlecht. Begin oktober, nog voor de Pano-reportage, kondigde ze aan het OCMW te zullen doorlichten. Elk dossier dat buiten de wettelijke termijn goedgekeurd wordt, zou bovendien niet langer terugbetaald worden met federale subsidie.

"Nooit eerder namen we dergelijke maatregelen", horen we bij de inspectie, die zo probeert in te grijpen binnen de speelruimte die ze heeft. Het is nu de vraag of dat zal volstaan.