Het OCMW van Anderlecht geeft een leefloon aan mensen die daar geen recht op hebben. Dat blijkt uit een onderzoek van Pano. Maatschappelijke assistenten spreken over chaos binnen het OCMW door een enorme toename van het aantal dossiers. Daardoor is er te weinig controle.
Dossier
Duizenden euro's leefloon met verzonnen verhaal: Pano legt chaos bloot bij OCMW van Anderlecht
"We hebben leeflonen toegekend aan mensen die we nog nooit hebben gezien, die zelfs niet in Anderlecht wonen. Het OCMW van Anderlecht is een grote zeef."
Aan het woord is 1 van de 8 maatschappelijk assistenten met wie Pano de afgelopen maanden sprak. Allen werken ze of hebben ze gewerkt bij het OCMW van Anderlecht in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Ze vertellen anoniem over de "chaos" die er heerst.
Het aantal aanvragen voor steun in het Brussels Gewest is de voorbije jaren fors gestegen, ook in Anderlecht. Daardoor is de werkdruk voor de maatschappelijk assistenten te hoog.
Bij verschillende Brusselse OCMW's behandelen maatschappelijk assistenten op elk moment elk gemiddeld zo'n 120 dossiers. In Anderlecht gaat het soms zelfs over 200 dossiers per assistent, zeggen de medewerkers.
Dat zorgt er ook voor dat aanvragers soms maanden moeten wachten voor ze een beslissing krijgen. Bovendien worden veel aanvragen volgens de maatschappelijk assistenten onvoldoende onderzocht.
Om na te gaan of de situatie echt zo erg is als de maatschappelijk assistenten beweren, startte Pano ruim een half jaar geleden met een onderzoek. 2 redactieleden probeerden een leefloon aan te vragen in Anderlecht. Duurt het inderdaad zo lang voor er een beslissing valt? En hoe grondig onderzoeken de maatschappelijk assistenten de aanvraag?
Redactieleden Arno* (22) en Lina* (25) hebben geen recht op een leefloon van het OCMW in Anderlecht: ze zijn allebei in Vlaanderen gedomicilieerd en hebben het financieel goed. Toch proberen ze een aanvraag in te dienen, met een scenario dat gemakkelijk te controleren valt.
Wat is een leefloon?
Een leefloon is een maandelijkse som geld die je kan krijgen als je huidige inkomsten het niet toelaten een behoorlijk bestaan te hebben. Het leefloon wordt wel eens "het sluitstuk van de sociale zekerheid" genoemd: pas als je nergens anders terechtkan, kan je een beroep doen op het leefloon.
Maatschappelijk assistenten van het OCMW onderzoeken of aanvragers in aanmerking komen voor een leefloon in een sociaal onderzoek. Na dat onderzoek stelt de assistent een rapport op, vervolgens beslist de raad of het bijzonder comité over de toekenning en voorwaarden van het leefloon.
Fake adres via Google Maps
Arno en Lina hebben in de eerste plaats een adres nodig in Anderlecht. Om steun aan te vragen moet je niet gedomicilieerd zijn in de gemeente van het OCMW, maar je moet er wel een verblijfsadres hebben. Voor Lina wordt dat het adres van een vriendin, die in Anderlecht op kot zit.
Voor Arno kiezen we een adres via Google Maps. Een willekeurig appartementsgebouw in de gemeente moet dienst doen als zijn verblijfsadres. We kiezen een huisnummer, maar geen busnummer. Bij een huisbezoek zou dus meteen duidelijk moeten worden dat Arno niet in het gebouw woont.
Bij het sociaal onderzoek moet de maatschappelijk assistent in principe steeds zo'n huisbezoek doen, om na te gaan of de aanvrager wel degelijk in de gemeente of stad verblijft. Maar een van de anonieme maatschappelijk assistenten geeft toe dat sommige collega's geen huisbezoeken meer doen.
"Als je 20 of 30 bezoeken per week moet afleggen, terwijl je weet dat je ook nog dossiers moet behandelen, dan ga je proberen om je werk wat makkelijker te maken, en dan zijn er dus minder controles."
6 maanden wachten
Lina en Arno moeten lang wachten voor ze de eerste keer op gesprek kunnen gaan. Lina kan na 1,5 maand op gesprek, Arno pas na 2 maanden. Dat is té lang, want de wettelijke termijn schrijft voor dat een aanvraag binnen de 30 dagen behandeld moet worden.
Tijdens het gesprek moeten de maatschappelijk assistenten een sociaal onderzoek doen, om na te gaan of de aanvrager recht heeft op steun. Woont de persoon in de gemeente? Heeft hij of zij werk? En wat is zijn of haar financiële situatie? In principe moet de maatschappelijk assistent op al die vragen een antwoord zoeken.
Maar zowel bij Lina als bij Arno is dat sociaal onderzoek beperkt. Bij Lina zit het gesprek er na 45 minuten op. "Ik dacht dat ze veel meer dingen zouden opvragen: rekeninguittreksels, bewijs dat ik effectief woon waar ik zeg dat ik woon... Maar dat hebben ze allemaal niet gevraagd."
Tijdens het gesprek van Arno wijst de maatschappelijk assistent erop dat het OCMW een volledig adres nodig heeft, zodat ze op huisbezoek kunnen gaan.
Arno geeft een excuus waarom dat niet gaat: er zijn spanningen thuis, hij verblijft bij een vriend in Anderlecht, en die heeft niet zo graag dat er mensen over de vloer komen. De maatschappelijk assistent stelt geen verdere vragen.
Nog eens 2 maanden later krijgt Arno plots telefoon van het OCMW: een huisbezoek is écht wel nodig om zijn dossier goed te keuren. Maar Arno houdt vol dat dat niet gaat, en bevestigt dat ook nog eens via mail.
De maatschappelijk assistent antwoordt dat hij de situatie begrijpt, en vraagt of Arno dan wel kan zeggen hoeveel dagen hij in Anderlecht verblijft.
Duizenden euro's leefloon met een verzonnen verhaal
Daarna blijft het stil. Tot de aanvraag van Arno geheel onverwacht plots tóch wordt goedgekeurd. Na ruim 6 maanden wachten ziet Arno het leefloon op zijn rekening verschijnen. Het geld wordt bovendien gestort met terugwerkende kracht.
Hetzelfde gebeurt bij Lina: ook haar aanvraag wordt na 3,5 maand goedgekeurd. Zonder huisbezoek, en zonder onderzoek naar haar inkomsten. Het OCMW stort in 1 keer duizenden euro's leefloon op haar rekening. Lina heeft haar maatschappelijk assistent nooit meer gezien of gehoord na het sociaal onderzoek.
Lina en Arno hadden nooit verwacht dat ze ooit effectief leefloon zouden krijgen. Hun aanvraag was onvolledig, hun verhaal kon met enkele eenvoudige controles gemakkelijk doorprikt worden.
Na het onderzoek neemt de redactie van Pano contact op met de voorzitter van het OCMW in Anderlecht. Ze vragen een reactie, maar die komt er nooit.
Toekennen van leefloon ondanks negatief advies
De maatschappelijk assistenten die bij Pano hun verhaal doen, erkennen dat sommige aanvragen worden goedgekeurd, terwijl ze eigenlijk weten dat de personen in kwestie geen recht hebben op een leefloon.
De beslissing om een aanvraag goed te keuren, gebeurt niet door de maatschappelijk assistenten zelf, maar door het "bijzonder comité voor de sociale dienst" van het OCMW. En zij nemen soms beslissingen die voor de assistenten moeilijk te begrijpen zijn. Om hun verhaal kracht bij te zetten, halen ze er enkele voorbeelden bij.
We hebben een comité dat bestaat uit kerstmannen, feeën en peettantes
een van de anonieme maatschappelijk assistenten van het OCMW Anderlecht
"Hier bijvoorbeeld, zegt een meneer dat hij alleen woont, maar de politie heeft vastgesteld dat dat niet klopt", toont een van de assistenten. "Dat staat ook in het rapport, maar het comité keurt het dossier toch goed. Het comité kiest bijna altijd de kant van de uitkeringsgerechtigde en niet van de maatschappelijk werker."
Het comité van een OCMW bestaat uit lokale politici. Zij mogen volgens de wet autonoom beslissen, en dus de rapporten van de maatschappelijke assistenten naast zich neerleggen. Dat vinden de assistenten onbegrijpelijk.
"Waarom beslissen de mensen die gekozen zijn door de lokale bevolking voor hen? En waarom worden de maatschappelijk assistenten, die daarvoor zijn opgeleid, buitengesloten van alle macht en besluitvorming?
"We hebben een comité dat bestaat uit kerstmannen, feeën en peettantes. Door hun permissieve beleid willen veel mensen geen verantwoordelijkheid nemen."
Onderbescherming bij allerzwaksten
Elke maatschappelijk assistent met wie Pano de afgelopen maanden heeft gesproken, is duidelijk: "Het zijn uiteindelijk de allerzwaksten die het slachtoffer zijn van deze chaos."
Mensen die echt nood én recht hebben op een leefloon, maar die het niet krijgen, vallen volgens de maatschappelijk assistenten uit de boot. Zij hebben de luxe niet om maandenlang te wachten op een beslissing, of om zo lang te mailen en te bellen om hun dossier van dichtbij op te volgen. Zwakkeren worden in Anderlecht weggeduwd, zeggen de assistenten.
Bovendien voelen de assistenten zich in alle chaos vooral ook mislukt in hun job. "Mijn doel is dat mensen hun situatie kunnen veranderen, dat ze niet meer bij het OCMW moeten blijven. Als maatschappelijk assistent is dat mijn rol."
"Mensen moeten opstaan en werk zoeken, een taal leren, op zoek gaan naar een opleiding. Maar mensen willen dat niet, dus dan heb ik het gevoel dat ik mijn werk niet doe. Ik ben bijna een bankier geworden. Ik doe mijn werk als maatschappelijk assistent niet."
Waarom is Pano langsgegaan bij het OCMW Anderlecht met een verborgen camera?
Om grondig te werk te gaan, wilde de redactie van Pano de getuigenissen van de maatschappelijke assistenten controleren. Daarom beslist Pano uiteindelijk om 2 redactieleden een onderzoek met verborgen camera te laten opstarten bij het OCMW. Door met een verborgen camera langs te gaan, nam Pano zelf de proef op de som. Er is geen andere manier om dat grondig te controleren.
De Code van de Raad voor Journalistiek heeft richtlijnen rond zo’n incognito- en aliasjournalistiek.
In principe moet een journalist zichzelf en het doel van zijn optreden altijd bekendmaken. Incognitojournalistiek (waarbij je verzwijgt dat je een journalist bent) en aliasjournalistiek (waarbij je bewust een andere hoedanigheid aanneemt) kunnen enkel onder bijzondere voorwaarden: de beelden die je maakt zijn enkel op die manier te verkrijgen én er moet gewichtig maatschappelijk belang zijn.
Het maatschappelijk belang blijkt uit het feit dat het OCMW in Anderlecht werkt met publieke middelen. Een aanpak waarbij de redactieleden zichzelf kenbaar zouden maken, zou niet het bewijs hebben kunnen aanleveren dat we nodig hadden om de getuigenissen van de maatschappelijke assistenten te controleren.
De beslissing tot de undercoveroperatie, de realisatie en verwerking ervan in de Pano-aflevering, gebeurden in overleg met en onder verantwoordelijkheid van de hoofdredactie.
Toen bleek dat de redactieleden leefloon zouden ontvangen, was het niet langer nodig om het onderzoek voort te zetten. Onze redactie had namelijk kunnen controleren wat de maatschappelijke assistenten ons vertelden.
Uiteindelijk werd voor onze beide undercover-verhalen leefloon gestort. Uiteraard werd elke euro leefloon daarna teruggestort aan het OCMW.
Regionaal nieuws uit Brussel en Vlaams-Brabant
Gepubliceerd:
