Na openlijke steun voor radicaal-rechtse AfD in Duitsland: wil Elon Musk nu ook stempel drukken op Europese politiek?

"Alleen de AfD kan Duitsland redden", schreef Musk vorige vrijdag op zijn socialemediaplatform X . Daarmee gaf hij de radicaal-rechtse partij zijn openlijke steun in aanloop naar de Duitse verkiezingen van eind februari.

Alternative für Deutschland (in het Nederlands 'Alternatief voor Duitsland') staat in de peilingen voorlopig op de 2e plaats, maar is bijzonder controversieel. De partij wordt gevolgd door de veiligheidsdiensten voor extremisme. Een van haar kopstukken, Björn Höcke, werd al tweemaal veroordeeld voor nazi-retoriek.

Het bericht van Musk volgt enkele dagen na een ontmoeting met Nigel Farage, rabiaat euroscepticus en leider van de Britse radicaal-rechtse partij Reform UK. Die gaf bij de BBC aan dat Musk hem zijn steun toegezegd had. De Tesla-baas zou ook overwegen om Farages partij financieel te steunen, met zo'n 100 miljoen dollar.

Op X deelde Farage een foto van de ontmoeting, op het landgoed van Donald Trump in Mar-a-Lago. "Het Verenigd Koninkrijk heeft nood aan hervormingen", luidde het bijschrift. "Absoluut", antwoordde Musk.

Is er sprake van een patroon? "Dat durf ik nog niet te zeggen", zegt David Criekemans, professor internationale politiek aan de UAntwerpen. Al is hij niet verbaasd over de uitgesproken steun van de Tesla-baas voor Europese rechts-populistische partijen.

In het verleden ontmoette Musk ook al voormalig Braziliaans president Jair Bolsonaro en toonde hij zich op X een fan van de excentrieke Argentijnse president Javier Milei. Begin december was hij aanwezig bij een onderhoud van Donald Trump met de Hongaarse minister-president Viktor Orbán.

"De ontmoetingen sluiten aan bij zijn politieke overtuigingen en agenda", zegt Criekemans. "We weten ondertussen van Musk dat hij bijzonder libertair is, voorstander is van een kleine overheid en dat hij zich kant tegen migratie en tegen wat hij 'het woke-virus' noemt."

"Het valt op dat Musk toenadering zoekt tot radicale politici", ziet ook Koert Debeuf, professor internationale politiek aan de VUB. "Met de openlijke steunbetuigingen lijkt Musk zich steeds meer te willen profileren op het internationale politieke toneel."

Het past in de evolutie die de rijkste man op aarde het afgelopen jaar doormaakte. In 2024 werd Musk immers niet alleen rijker dan ooit, hij ontpopte zich ook van techmiljardair tot politieke kingmaker in de Verenigde Staten.

Vooral na de moordaanslag op Donald Trump werd hij een van diens meest uitgesproken medestanders. Musk steunde Trumps presidentscampagne niet alleen publiek maar ook financieel - naar verluidt met zo'n 200 miljoen dollar. Na zijn verkiezing werd hij door Trump aangesteld als hoofd van een nieuwe 'dienst voor bestuurlijke efficiëntie'.

"Het is nog wachten op onderzoeken die klaarheid brengen over zijn rol, maar Musk lijkt met succes invloed te hebben uitgeoefend op de Amerikaanse verkiezingen én is daarvoor beloond", zegt Criekemans.

"Hij denkt nu misschien hetzelfde te kunnen herhalen in andere landen en zo ook daar politici schatplichtig te maken aan hem."

Als baas van Tesla, SpaceX en X heeft hij daar uiteraard zakelijke redenen voor. "Zeker in de VS zijn die duidelijk", zegt Criekemans. "Tesla is er de enige elektrische autobouwer die zonder subsidies kan. Als hij erin slaagt die af te schaffen, wordt Tesla sterker." Ook mikt Musk met zijn ruimtevaartbedrijf SpaceX op nieuwe miljardencontracten bij NASA en bij het ministerie van Defensie.

In Europa is het beeld wat minder eenduidig, al blijken Musks zakelijke belangen daar onder meer uit de "vriendschappelijke contacten" die hij onderhoudt met de Italiaanse premier Giorgia Meloni van het uiterst rechtse Broeders van Italië.

Sinds het aantreden van Meloni's regering in 2022 ontmoetten beiden elkaar al meermaals. De Italiaanse premier gaf zelf aan dat ze op die manier contracten wil binnenhalen voor haar land. Haar regering keurde afgelopen zomer ook al een wettelijk kader goed dat het voor buitenlandse ruimtevaartbedrijven mogelijk moet maken om in Italië te opereren.

In Duitsland bouwt Tesla dan weer aan een nieuwe grote fabriek in de buurt van Berlijn. De bouw van die fabriek is controversieel, onder meer omdat de Duitse regering toeliet dat Tesla met de bouw begon nog voor Musk de nodige vergunningen had. De openlijke steun van Musk voor AfD zet dan ook kwaad bloed bij de regeringspartijen.

Koert Debeuf ziet echter nog een andere reden waarom Musk aansluiting zoekt bij eurosceptische partijen, zoals de AfD of de partijen van Nigel Farage en Giorgia Meloni.

"De EU broedt op wetgeving om de monopolies van de grote techbedrijven aan te pakken. Maar om dat erdoor te krijgen, heb je natuurlijk wel een Europese meerderheid nodig. Als Musk erin slaagt om te zorgen dat regeringen daarover niet meer op één lijn zitten, wordt dat moeilijker", aldus Debeuf.

Bovendien ziet hij in de ontmoetingen van Musk ook een voorafname op Trumps presidentschap. Trump, die aantreedt op 20 januari, heeft aangekondigd op korte tijd zijn stempel te willen drukken op de internationale politiek.

"De VS wil daarbij ook Europa een aantal zaken opdringen, onder meer in de handelsoorlog met China", zegt Debeuf. "Ze willen dat Europa in de pas loopt. Hoe meer medestanders ze daarbij vinden, hoe makkelijker ze hun wil zullen kunnen opleggen."

Toch zijn de ontmoetingen van Musk in de eerste plaats ideologisch gedreven, denkt Annelien De Dijn, hoogleraar moderne politieke geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. "Het past vooral in het plaatje van Musk als voorstander van far right."

Debeuf ziet daarbij een parallel met voormalig Trump-adviseur Steve Bannon. "Ook hij was enkele jaren geleden al bezig met het uitbouwen van een uiterst rechts netwerk in Europa. Dat is een patroon dat we al eerder zagen bij sleutelfiguren rond Trump."

Al is er volgens Debeuf wel een belangrijk verschil. "Bij Bannon bleef de impact in Europa beperkt, omdat zijn mediakanalen vooral Amerikaans waren. Musk heeft niet alleen meer middelen, hij staat als eigenaar van X ook aan het hoofd van een belangrijk sociaal medium."

De vraag is dan ook hoe groot de impact van Musk kan zijn. Rechts-populistische partijen hebben in Europa de wind in de zeilen. Dat gold bij recente verkiezingen zowel voor AfD in Duitsland als voor Nigel Farage in het Verenigd Koninkrijk.

Toch denkt Criekemans dat de impact van Musk zelf in eerste instantie al bij al zal meevallen. "Het politiek landschap in Europa is bijzonder verschillend van dat in de VS."

De Dijn meent dat de steun van Musk zelfs net een omgekeerd effect zou kunnen hebben. "Dat kan zich ook tegen die politici of partijen keren", denkt ze. "Want het is maar de vraag of Musk in Europa even populair is als in de VS."