Na een duidelijke overwinning tijdens de deelstaatverkiezingen afgelopen weekend heeft Alternative für Deutschland, afgekort AfD, zich sterker verankerd in het Duitse politieke veld. Binnen en buiten Duitsland kent de partij sterke aanhangers, maar ook tegenstanders. Controverse is de partij niet onbekend, maar wie zit achter de partij? En waar staat de partij voor?
Van "Professorenpartei" tot de geheime dienst die hen in de gaten houdt voor extremisme: waar staat de AfD voor?
Jarno Treuttens
Gepubliceerd:
Met een naam als Alternative für Deutschland (in het Nederlands: Alternatief voor Duitsland, red.) is het meteen duidelijk wat de partij wil bewerkstelligen: een andere vorm van politiek, anders dan de 'klassieke' partijen.
Dat toont ook de ontstaansgeschiedenis van de relatief jonge partij. In 2013 wordt de AfD opgericht door econoom Bernd Lucke en de conservatieve journalist Konrad Adam. Samen met andere economische wetenschappers uiten ze hun onvrede over de Duitse Europese koers tijdens de financiële crisis. Al snel wordt de AfD een "Professorenpartei" genoemd, een conservatieve en economisch-liberale partij.
De eerste federale verkiezingen zijn geen succes voor de AfD, ze blijven onder de kiesdrempel. Wat wel meteen opvalt, zijn de Europese verkiezingsuitslagen een jaar later, in 2014. Met 7,1 procent lukt het voor de partij om maar liefst 7 afgevaardigden naar het Europees Parlement te sturen. De kerneis van de partij blijft: een andere Europees beleid, liefst zonder de euro als eenheidsmunt.
Focus op thema's als migratie, gender en gezin
Los daarvan focust de partij zich op een conservatief beleid rond gender, gezin en migratie. Dat legt de partij geen windeieren. In de Oost-Duitse deelstaten Thüringen, Saksen en Brandenburg weet de partij zich als politieke beweging te verankeren.
Een echte ommeslag is er in 2015 met de 'Erfurter Resolution', een paper geschreven door Björn Höcke die de gematigde koers van de partij in vraag stelt. Daarnaast weet het kopstuk van de conservatieve vleugel van de AfD Frauke Petry Bernd Lucke te verslaan in de voorzittersverkiezingen. Met Petry als leider van de partij is de koers richting rechts ingezet.
Door de interne strijd krijgt de AfD klappen in de peilingen. De vluchtelingencrisis datzelfde jaar maakt hen dan weer populairder. Ze overtuigen kiezers die teleurgesteld zijn in het "Wir schaffen das"-beleid van toenmalig bondskanselier Angela Merkel.
Leider van de oppositie
In 2017 trekken lijsttrekkers Alexander Gauland en Alice Weidel met een rechts programma naar de kiezer en dat loont. Ze behalen 12 procent bij de federale verkiezingen en worden zo de derde grootste partij. Besturen met de AfD is ondenkbaar voor de 'klassieke' partijen, door die brandmauer is de AfD genoodzaakt om de oppositie te leiden.
De partij staat dus steeds steviger in zijn schoenen, maar hier en daar is er een uitschuiver. Onder meer de toenmalige co-voorzitter Alexander Gauland veroorzaakt controverse. De nazitijd noemt hij "een vogelpoep in de meer dan 1.000 jaar succesvolle Duitse geschiedenis".
De partij is zelfs uit de radicaal-rechtse fractie Identity & Democracy (ID) gezet na uitspraken van partijlid en Europees lijsttrekker Maximilan Krah over de SS. Hij zei dat niet alle SS'ers oorlogscriminelen waren. Krah heeft intussen de partij verlaten. De partij heeft kort daarna een nieuwe fractie opgericht, Europa van Soevereine Naties.
Ook huidig kopstuk Björn Höcke heeft meermaals een boete gekregen voor een nazi-uitspraak tijdens verkiezingsmeetings. Hij zou "Alles voor ons vaderland, alles voor Saksen-Anhalt, alles voor Duitsland" hebben geroepen. Ook de paramilitaire Sturmabteilung van de nazi's gebruikt de slogan "Alles für Deutschland".
Op de radar van de geheime dienst
Björn Höcke leidt "Der Flügel", een extreemrechts onderdeel van de AfD. Die vleugel wordt door de binnenlandse veiligheidsdienst gevolgd sinds 2020, omdat de dienst zich zorgen maakt voor eventuele bedreigingen tegen de democratie. Kort daarna wordt "Der Flügel" op vraag van de partijleiding van de AfD ontbonden, maar de veiligheidsdienst verdenkt sinds 2021 de volledige partij ervan extreem te zijn.
Die beslissing is al meermaals juridisch aangevochten, maar in mei 2024 argumenteert de rechtbank dat er wel degelijk een gegronde reden is om aan te nemen dat "op zijn minst een aanzienlijk deel van de partij Duitse staatsburgers met een migratieachtergrond een juridisch afgezwakt statuut wil geven". Dat houdt discriminatie op grond van afstamming in, wat een schending van de grondwet is, verklaart de rechtbank.
De opkomst van extreemrechts leidt ook tot protesten in Duitsland. Begin januari kwamen maar liefst 300.000 mensen op straat. In juni loopt zo'n protest zelfs uit de hand, met rellen tussen betogers en de ordediensten. Daarnaast worden ook AfD'ers zelf geviseerd. Zo zijn in juni 2 politici aangevallen door naar eigen zeggen gemaskerde mannen met een honkbalknuppel.
