In Afrika lijkt wel een golf van coups aan de gang. In Gabon hebben militaire leiders de president afgezet en de macht overgenomen. Die staatsgreep komt er slechts een maand na die in Niger en is al de achtste in de regio sinds 2020 (zie kaart hieronder). En dan zwijgen we nog over de mislukte couppogingen in landen als Guinee-Bissau, Gambia, Sao Tomé en Principe… Kunnen we spreken van een domino-effect?
Als je bovenstaande kaart van Afrika bekijkt met de landen waar sinds kort militaire junta's aan de macht zijn, lijkt het logisch dat de ene staatsgreep de andere uitlokt. Andere leiders in de buurt lijken zelfs zenuwachtig te worden.
Enkele uren na de coup in Gabon heeft de president van Kameroen, Paul Biya (die al veertig jaar aan de macht is), zijn legerleiding door elkaar geschud. De Rwandese president Paul Kagame (die ook al bijna dertig jaar de touwtjes in handen heeft) heeft het ontslag van tientallen generaals of officieren "aanvaard". Voelen ze nattigheid?
Na de staatsgreep in Niger eind juli dreigde de West-Afrikaanse Economische Gemeenschap (ECOWAS) ermee de militaire machthebbers met geweld te verdrijven. Het is de eerste keer dat ze zo ver gaan. "Dit is de staatsgreep te veel", verklaarden de leiders van ECOWAS. Hier trekken we de lijn. Ze geloven zelf wel degelijk in dat "besmettingsgevaar".
Alle staatsgrepen hebben dezelfde basisoorzaken
Toch is het niet zo dat alle Afrikaanse leiders nu één na één omvergeworpen zullen worden door militaire leiders die geïnspireerd zijn door hun collega's. Er zijn namelijk een aantal voorwaarden vóór een coup succesvol kan zijn.
Ten eerste zien we dat de socio-economische omstandigheden erbarmelijk zijn in alle landen waar een staatsgreep plaatsvond. De armoede is groot, de jongerenwerkloosheid neemt toe, de corruptie is er endemisch, honger grijpt er om zich heen en de bevolking is er gefrustreerd.
Daarnaast is er geen politieke stabiliteit. De democratische instellingen zijn er zwak en er wordt slecht bestuurd. De regering kan niet de basisdiensten (zoals veiligheid en onderwijs) leveren die van haar verwacht worden.
Veel mensen en vooral de jongeren voelen zich uitgesloten en verliezen het vertrouwen in hun leiders. Uit peilingen blijkt dat de meerderheid van de Afrikanen nog altijd gelooft in het democratisch systeem, maar niet in hoe het wordt ingevuld. Elk aangeboden alternatief - en dus ook een militair bestuur - is beter.
De slappe internationale reactie op een staatsgreep moedigt coupplegers aan
De manier waarop de grootmachten zoals de VS en Frankrijk, en internationale instellingen zoals de Verenigde Naties en Afrikaanse Unie reageren, speelt een belangrijke rol. Na een staatsgreep zijn ze kwistig met mondelinge veroordelingen en dreigementen, maar strenge straffen komen er niet. Wie een coup pleegt, komt daar mee weg, is de boodschap.
Er worden sancties geheven die de bevolking raken, maar echte ernstige sancties tegen de coupplegers komen er zelden. Met sommige coupplegers wordt zelfs samengewerkt.
In Tsjaad steunde de Franse president Macron de nieuwe militaire machthebber (die ongrondwettelijk aan de macht kwam) na de dood van president Idriss Déby. Geen stevig signaal voor potentiële coupplegers.
Met minimale concessies zoals verkiezingen in het vooruitzicht stellen kon het militaire regime in Mali sancties vermijden. De beloofde verkiezingen voor februari 2022 zijn er niet gekomen.
"Françafrique"
Opvallend is dat de meeste staatsgrepen van de jongste jaren hebben plaatsgevonden in voormalige Franse kolonies. Daar zijn ondemocratische leiders vaak jarenlang gesteund door Parijs, in ruil voor politieke en economische invloed. "Françafrique" is de term die daarvoor wordt gebruikt.
Gabon is daar een duidelijk voorbeeld van. De verkiezingscampagnes van de familie Bongo (vader Omar en de nu afgezette zoon Ali zijn samen al meer dan 54 jaar aan de macht) werden gefinancierd door Franse presidenten.
Ook de Franse militaire tussenkomsten van de afgelopen tien jaar waren niet succesvol, toch niet in de ogen van de bevolking. Operatie Barkhane tegen de terreurgroepen in Mali bijvoorbeeld hebben de meeste Malinezen geen veiligheid gebracht.
De bevolking heeft daar genoeg van en keert zich steeds meer tegen de Franse aanwezigheid. Een extra argument voor militaire junta's. De coup in Niger was een ordinaire machtsgreep door generaals die bang waren hun postje te verliezen, maar ze gebruikten dat anti-Franse sentiment om hun machtsovername te verantwoorden en steun te vergaren. Ook dat hebben ze afgekeken van hun voorgangers.
Een andere aanpak van staatsgrepen dringt zich op
Het is duidelijk dat elke staatsgreep z'n eigen verhaal kent, maar slechte socio-economische omstandigheden liggen telkens aan de basis. De milde internationale aanpak moedigt militaire elites aan om zelf ook de kans te wagen.
In Europese diplomatieke kringen wordt dan ook al dagenlang vergaderd over hoe die golf van staatsgrepen aan te pakken. Ook de Amerikanen weten voorlopig geen consequente houding te vinden. Maar dat de aanpak van de afgelopen jaren weinig succesvol is, is tot in alle hoofdsteden doorgedrongen.
