Krijgt Frankrijk in Niger de boemerang terug van zijn arrogante "Françafrique"-politiek ?

Enkele dagen geleden. De Nigerese hoofdstad Niamey. De president is afgezet en wordt gegijzeld in zijn presidentieel paleis. Frankrijk kijkt nagelbijtend toe. President Bazoum is nog een van zijn weinige sterkhouders in de Sahel, nu andere landen als Mali en Burkina Faso in handen zijn gevallen van opstandige militairen. Tijdens spoedoverleg zou de Franse inlichtingendienst aan de Franse regering hebben gesuggereerd om met speciale eenheden het presidentieel paleis binnen te vallen om de coupplegers weg te krijgen. Het antwoord – volgens de krant Le Figaro – was: “nee, dat zal als kolonialisme over komen. We zijn niet meer in Françafrique"...

De term Françafrique dateert van vlak na de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk wilde toen van zijn grote koloniale grondgebied in Afrika een speerpunt maken van zijn wereldmacht. De journalist Jean Piot van l'Aurore zou de term hebben uitgevonden, als Frans alternatief voor het Britse Gemenebest. Toen eind jaren 50 verschillende Afrikaanse landen hun onafhankelijkheid uitriepen, kwam het begrip echt van de grond. President Charles De Gaulle en zijn opvolgers tot en met Nicolas Sarkozy zetten een politiek, economisch, financieel en militair systeem op poten dat de Afrikaanse landen aan Frankrijk zou blijven binden, of, in de meest pejoratieve lezing: een neo-koloniaal systeem dat de belangen van de Franse regering en Franse bedrijven in Afrika tientallen jaren lang zou verdedigen en ter plaatse alleen de elites zou rijk maken en het ongenoegen bij de gefrustreerde jongeren zou doen toenemen.

Frankrijk voerde bijvoorbeeld in een aantal ex-kolonies de munt CFA in. Die was gelinkt aan de Franse frank en later de euro. De CFA benadeelde de export en de concurrentiekracht van de plaatselijke producten in landen als Senegal, Togo en Benin. Die werden overspoeld door goedkopere importproducten. Voor de plaatselijke elites was het gemakkelijk om hun kapitaal weg te sluizen naar Europa en de Fransen hadden zich ook goed ingenesteld in enkele Afrikaanse Centrale Banken. Toen in 1994 de CFA werd gedevalueerd, leidde dat toen al tot onlusten, want de koopkracht van de plaatselijke bevolking ging mee de dieperik in. Met andere woorden: Frankrijk coöpteerde de elites, en ontnam de ex-kolonies hun soevereiniteit, want ze hadden geen beheer over hun eigen grondstoffen. 

Met de Françafrique hield Frankrijk ook de vinger aan de portefeuille voor ontwikkelingshulp. Anders dan een aantal andere landen zoals België, werkt het tot op vandaag met budgetsteun, dus rechtstreeks aan overheden. Het paternalistische systeem legde ook voorwaarden op zoals privatiseringen, verkiezingen en goed bestuur. Maar budgetsteun werkt corruptie in de hand en de Franse bedrijven gingen lopen met de meest winstgevende contracten. Of zoals de Senegalese opposant Guy Marius Sagna het zei: "We hebben snelwegen met tol die door de Senegalezen wordt betaald, maar die enorme voordelen geeft aan een Frans privébedrijf, Eiffage. Onze telefonie en watervoorziening zijn gecontroleerd door Orange, Free en Suez." 

Het meest zichtbare onderdeel van Françafrique is de militaire aanwezigheid. Frankrijk is altijd de "gendarme" van Afrika geweest. Het heeft als enige westerse land nog 4 permanente militaire basissen in Afrika: in Dakar, Abidjan, Libreville en Djibouti. Begin jaren 60 liepen er 30.000 Franse soldaten rond op het continent, nu zijn er dat nog altijd 6.000. 

De meer dan 50 militaire interventies tussen 1964 en 2014 hadden meestal tot doel om bevriende leiders van ex-kolonies en andere bondgenoten in het zadel te houden: Habré, Mobutu, Eyadema, Bongo...  om kantelende regimes van een machtswissel te behoeden - zoals Operatie Turquoise in Rwanda in 1994 - of om anderen aan de macht te krijgen - zoals Operatie Licorne in Ivoorkust en Operatie Harmattan in Libië. Bij die interventies dook stilaan meer geweld op, en dat maakte de jongere generatie steeds bozer. "De anti-Franse gevoelens bij de jongeren waren een vehikel geworden voor hun discours van bevrijding en economische, generationele en politieke emancipatie", schrijft de onderzoeker Thierry Vircoulon in een studie van het Franse onderzoeksinstituut IFRI. 

Toen na de val van dictator Khaddafi in Libië in 2012 - waar de Fransen ook een hand in hadden - de Arabische Lente losbarstte en ook het moslimfundamentalisme zich ging verspreiden, kwam Frankrijk ook weer meteen tussenbeide. Opération Serval, later Barkhane, wilde zijn toen nog bevriende staten Mali en Burkina Faso behoeden tegen het onheil van het jihadisme. 

Maar ondanks een grote troepenmacht en materieel hadden de operaties niet het beoogde effect. Integendeel. De jonge bevolking begon zich steeds meer af te vragen waarom die zwaarbewapende Fransen niet in staat waren om de jihadisten te verslaan. Ze keek ook naar de economische belangen. Uraniummijnen die vervuilend waren en het Franse bedrijf Areva - nu Orano- een tienvoud opleverde dan wat het betaalde aan de Nigerese staat? Dat begrepen ze niet in het land dat onderaan bengelt op de wereldwijde ontwikkelingsindex (HDI), net voor andere landen in de regio: Tsjaad en Zuid-Soedan. Het ongenoegen groeide en vond ook weerklank bij de elites en bij de legertop in de landen in de Sahel. Frankrijk werd stilaan de zondebok van al wat er fout liep in zijn ex-kolonies. De huidige Franse president Emmanuel Macron probeerde de voorbije jaren nog het tij te keren en symbolisch een einde te maken aan de Françafrique, met meer inspraak van lokale besturen en een minder zichtbare aanwezigheid. Maar het kwaad was wellicht al geschied...

Ondanks de grote tekortkomingen is het al te eenvoudig om die Françafrique de hele schuld in de schoenen te schuiven van wat er in verschillende Afrikaanse landen foutloopt. Want voor een aantal leiders en opposanten was de complottheorie tegen Frankrijk een gemakkelijke politieke hefboom om het ontevreden volk voor zich te winnen. "Gaat het slecht? Dat is de schuld van Frankrijk." Enkele leiders konden zo hun verantwoordelijkheid afschuiven. Ze grepen dat sentiment zelfs aan om de macht nog meer naar zich toe te trekken, of om staatsgrepen te plegen, zoals in Mali, Burkina Faso en nu ook in Niger. Daar draaide de staatsgreep in de eerste plaats om de ontevredenheid van enkele individuen in de legertop. 

Propaganda is natuurlijk van alle tijden. Maar nieuw in Afrika en zeker nu in de Sahel, is dat Rusland er een bewuste desinformatiecampagne voert via de Wagnergroep. De pionnen van Prigozjin hebben het internet naar hun hand kunnen zetten, heeft een studie van Bloom Social Analytics onlangs kunnen aantonen. De Russische trollen beïnvloeden het maatschappelijke debat, helemaal in lijn met de conservatieve, autoritaire lijn van Moskou. Daardoor krijgen ze bijvoorbeeld conservatieve religieuze groeperingen achter zich, die Westerse vrijheden verderfelijk noemen. Of dictators en juntaleiders, die walgen van begrippen als "mensenrechten en democratie". Maar ook de neo-panafrikanisten, van wie de voorgangers streden tegen de uitwassen van het (neo)-kolonialisme. Zij kunnen die ideeën over identiteit en soevereiniteit nu met een megafoon uitschreeuwen en krijgen er van de Russen gratis boxen bij. Sommige influencers zoals Kemi Seba en zeker Nathalie Yamb zouden volgens onderzoekers directe steun krijgen van Rusland. 

In 2013 ging ik met enkele jongeren van ODJ, een partner van Broederlijk Delen, in de Burkinabese hoofdstad Ouagadougou naar het graf van hun volksheld Thomas Sankara. Ook hij pleegde vorige week precies 40 jaar geleden als jonge militair een staatsgreep in wat toen nog Opper-Volta heette. Hij veranderde het in Burkina Faso, "het land van de oprechte mensen". Sankara was een marxist-leninist, hij werd de Afrikaanse Che Guevara genoemd en kon even begeesterde toespraken houden als Patrice Lumumba in Congo. Hij was autoritair, en probeerde onhaalbare infrastructuurwerken uit. Maar hij was ook bescheiden, met een kleine ambtswoning, en een ministerieel wagenpark met kleine Renault-5-autootjes. Met zijn adagio van rechten en plichten en discipline, kreeg hij op vier jaar tijd de zware hongersnood in zijn land onder controle door in te zetten op de plaatselijke productie van landbouwgewassen en door de invoer vanuit bijvoorbeeld Frankrijk te verbieden. 

Sankara verzette zich ook fel tegen de Afrikaanse schuldenlast aan de Wereldbank en het IMF, en tegen de neokoloniale Franse politiek in zijn land. Dat leverde hem vanzelfsprekend vijanden op. President Mittérand behandelde hem als een koppige schooljongen en na vier jaar werd hij vermoord tijdens een nieuwe staatsgreep onder leiding van Blaise Compaoré, zijn vroegere rechterhand. Vorig jaar werd Compaoré als opdrachtgever bij verstek veroordeeld tot levenslang. Intussen had Burkina Faso er al een vreedzame revolutie op zitten en een nieuwe staatsgreep. 

Afrikaanse figuren als Sankara, met hun eigenzinnige trots en hang naar soevereiniteit en zelfbeschikking, hebben deze dagen minder marge dan ooit. Ze moeten nu schipperen tussen de verguisde oud-koloniale mogendheid Frankrijk, de hypocriete Europese Unie met zijn dubbele ethische normen, en Rusland en China, de nieuwe grootmachten zonder scrupules die zich ook op Afrika hebben gestort. De coupplegers in Niger en hun aanhangers moeten dan ook beseffen dat ze met hun staatsgreep de roep van hun bevolking niet zullen kunnen waarmaken. Ze zullen de Franse (geld)wolf inruilen voor een andere, nog agressievere Russische, Chinese of jihadistische wolf.