Op sociale media duiken ze geregeld op: reacties die weinig met een bericht te maken hebben of accounts die voortdurend dezelfde boodschap herhalen. Achter die berichten zitten soms bots of geautomatiseerde accounts. Maar hoe gevaarlijk zijn ze en hoe herken je ze?
"Hoe beoordeel je mijn perzik?": zo herken je bots op sociale media
Ellen Debackere
Gepubliceerd:
Samenvatting:
Sociale bots zijn accounts op sociale media die volledig of deels door software worden bediend.
Ze doen zich voor als gewone gebruikers en verspreiden vaak in grote aantallen dezelfde boodschap, bijvoorbeeld om geld af te troggelen of om desinformatie te versterken.
Er is geen uniek kenmerk om bots te herkennen. Let op opvallend veel activiteit, veel herhaling, verdachte profielen en weinig echte interactie.
Tweemaal per week duikt de podcast 'Het Uur van de Waarheid' in de wereld van misleiding, desinformatie en online bedrog. Ook dit onderwerp komt uit de podcast. Alle afleveringen vind je hier.
"Hoe beoordeel je mijn perzik?" Een nogal opvallende reactie. Vooral omdat we het berichtje zien onder een VRT NWS-Instagrampost over een campagne van het Rode Kruis.
Het is niet de enige vreemde reactie die VRT NWS op sociale media ontvangt. Achter zulke berichten schuilen soms bots.
Niet enkel onze nieuwsdienst heeft er last van. We krijgen ook van jullie veel vragen over bots op sociale media. Maar wat zijn dat eigenlijk?
Wat zijn bots?
Bots, of in dit geval sociale bots, zijn accounts op sociale media die volledig of deels door software worden bediend. "Ze plaatsen automatisch berichten en reacties, maar doen zich voor als gewone gebruikers", zegt AI-onderzoeker Thomas Van den Bossche (Odisee Hogeschool).
"Meestal gaat het over nepaccounts die in grote aantallen samenwerken om een boodschap te verspreiden", aldus Van den Bossche.
Er bestaan natuurlijk nog andere soorten bots, denk maar aan chatbots of andere bots die bepaalde taken automatiseren, zoals een online klantendienst. Maar de bots die menselijke activiteiten op sociale media nabootsen, noemen we doorgaans sociale bots.
Wie zit erachter?
Achter het systeem van sociale bots zitten vaak wel mensen of organisaties, legt Gaëlle Vanhoffelen, onderzoeker bij het Lab voor Mediapsychologie (KU Leuven), uit. Maar die hoeven dankzij bots niet elke actie zelf uit te voeren.
"Met de juiste software of tool kan één persoon een groot aantal accounts tegelijk beheren", zegt ook Van den Bossche. "Taalmodellen, zoals ChatGPT en Claude, maken het vandaag trouwens een stuk makkelijker om bots aan te sturen."
Waarom doen ze dat?
"Wat de bots willen bereiken, hangt af van wie ze inzet", aldus Vanhoffelen. Een mogelijk doel is een politieke boodschap of bepaalde informatie massaal verspreiden.
Op het Instagramkanaal van VRT NWS gebeurt dat geregeld onder bijvoorbeeld posts over Gaza of Israël. Dat zegt Louise Soetens, eindredacteur van de sociale media van VRT NWS, in onze podcast Het Uur van de Waarheid.
"Bots kunnen ook proberen om de indruk te wekken dat een mening veel meer aanhang heeft dan in werkelijkheid het geval is."
Dat is iets wat ook regelmatig zichtbaar wordt bij pro-Russische desinformatiecampagnes. Niet zelden wordt nepnieuws in die campagnes versterkt via een leger aan bots. Dat zien we bijvoorbeeld in de nepbeweringen over Zelensky of over politici in andere landen.
"Maar bots kunnen ook reclame maken of volgers en populariteit kopen", zegt Vanhoffelen.
De erotische bots op het Instagramkanaal van VRT NWS zijn dan weer uit op je geld. Via een link naar nog een andere website proberen ze je geld afhandig te maken.
Wanneer zie je ze het vaakst?
"Vooral op momenten met veel aandacht en emotie, zoals verkiezingen, oorlogen, grote evenementen of nieuws dat de gemoederen verhit", zegt Van den Bossche.
"Neem nu de midterms die deze week plaatsvonden. Volgens onderzoekers heeft het Russische netwerk Matryoshka zeker sinds september nepvideo's op X verspreid, waarin AI-versies van bekende acteurs en muzikanten oproepen om niet op de Democraten te stemmen, waarna bots het aantal views opdrijven."
Het is moeilijk te zeggen vanwaar de bots altijd komen, zegt Van den Bossche. "Want het verbergen van de herkomst hoort net bij de strategie."
Hoe gevaarlijk zijn ze?
"Een bot hoeft niet per se kwaadaardig te zijn", zegt nog AI-onderzoeker Stephanie D'haeseleer (Odisee Hogeschool).
"Wanneer een sociale bot bijvoorbeeld correcte informatie verspreidt, kan die helpen om waardevolle informatie te laten terechtkomen bij een publiek dat anders misschien niet bereikt zou worden."
Als duizenden accounts dezelfde mening herhalen, lijkt het standpunt van een kleine groep breed gedragen
Thomas Van den Bossche, AI-onderzoeker
Wanneer diezelfde bot daarentegen een bericht met desinformatie verspreidt, kan die mensen misleiden en de publieke opinie manipuleren. Zo waarschuwt Safeonweb al een tijdje voor de gevaren van fake profielen.
"Als duizenden accounts dezelfde mening herhalen, lijkt het standpunt van een kleine groep breed gedragen en op termijn kan dat het vertrouwen in het publieke debat aantasten", aldus Van den Bossche.
Hoe kan je bots herkennen?
Er bestaat geen uniek kenmerk waar je bots aan kan herkennen. Daarom let je best op verschillende zaken:
Opvallend veel activiteit door hetzelfde account. Een account dat veel op ongebruikelijke momenten post, kan ook verdacht zijn
Veel herhaling: dezelfde onderwerpen keren voortdurend terug
Een verdacht profiel: het account is bijvoorbeeld heel recent aangemaakt, heeft weinig volgers of gebruikt een gesloten of AI-gegenereerde profielfoto
Imitatie van bestaande personen: sommige bots nemen foto’s, informatie of bijna identieke gebruikersnamen van echte personen over
Weinig echte interactie: reacties kunnen repetitief of oppervlakkig zijn. Vaak dezelfde slogans
Andere accounts verspreiden opvallend gelijktijdig dezelfde boodschap
Maar eerlijk is eerlijk: het wordt steeds moeilijker om bots te herkennen. "Geavanceerdere sociale bots proberen menselijk gedrag na te bootsen, zowel qua inhoud en timing als qua sociale interacties", zegt D'haeseleer.
Wat kan je er zelf tegen doen?
"Als gebruiker kun je verdachte accounts rapporteren, blokkeren en misleidende berichten niet verder verspreiden", zegt Vanhoffelen.
Misschien wel het belangrijkste: reageer zelf niet op bots
"Platforms kunnen gecoördineerd gedrag onderzoeken en accounts aanpakken die hun regels overtreden."
D'haeseleer ziet ook dat websites en sociale media vandaag steeds vaker werken met het 'I am not a robot-Captcha-vakje' in een poging om bots te omzeilen.
En misschien wel het belangrijkste: reageer zelf niet op bots. Want elke reactie geeft het bericht extra zichtbaarheid.
Zijn er opnieuw meer panda's? En Belgische historische figuren gaan viraal dankzij AI, maar hoe waarheidsgetrouw zijn ze?