Verdween Russische desinformatie van sociale media na Oekraïense aanval op datacenters in Rusland? Daar is geen bewijs voor

De voorbije week heeft het Oekraïense leger verschillende datacenters van het Russische internetbedrijf Yandex geviseerd met droneaanvallen . Dat heeft geleid tot een verstoring van heel wat online activiteiten in Rusland.

Tijdens het Warsaw Security Forum op 11 oktober beweerde de Oekraïense president Volodymyr Zelensky dat die aanvallen ook zouden geleid hebben tot het tijdelijk wegvallen van "Russische bots" op sociale media. Het gaat dan over nepaccounts die in groten getale automatisch worden aangestuurd, en die Rusland gebruikt om nepnieuws te verspreiden en mensen tegen elkaar op te zetten.

"Toen onze aanvallen de datacenters van Yandex bereikten, werd het op veel socialemediaplatforms plotseling wat makkelijker ademhalen", zei Zelensky. Hij sprak ook over "minder haat, minder verdeeldheid en minder provocatie, omdat er minder bots waren. En het is vrij duidelijk waar die bots vandaan kwamen".

Bij BBC Verify reageerde een woordvoerder van Zelensky dat de Oekraïense president eerder doelde op "de atmosfeer op sociale media" dan op een concrete afname van bot-activiteit.

Op sociale media en bij sommige nieuwssites kan je echo's van dat verhaal lezen. Zo werd beweerd dat online activiteit rond uiterst rechtse partijen als AfD (Duitsland) of Reform UK (Verenigd Koninkrijk) afnam. "Extreemrechtse haataccounts op social media plots stil na Oekraïens bombardement op Russische servers" titelde de omroep BNNVARA in Nederland. Ook VRT NWS kreeg hierover vragen van lezers. 

Een van de meest virale beweringen rond de invloed van de Oekraïense aanvallen op Russische datacenters komt van het Tsjechische Europarlementslid Tomáš Zdechovský (EVP). Hij deelde een grafiek die een daling van 56 procent liet zien, onder de hoofding "Dagelijkse activiteit gedurende 3 maanden".

Volgens Zdechovský gingen de cijfers over de Duitse uiterst rechtse partij AfD. "Als dit bevestigd wordt, is dit veelzeggend: Russische datacentra worden getroffen, en de online activiteit rond de AfD daalt plotseling sterk", schreef hij erbij. Zijn bericht werd meer dan 4 miljoen keer bekeken.

Toch is er vanalles aan de hand met de bewuste grafiek. De afbeelding dateert van 11 oktober, maar de trendlijn toont gegevens die doorlopen tot 15 oktober - in de toekomst dus, wat onmogelijk is. Ook is de schaal op beide assen niet consistent, met ongelijke intervallen.

Computerwetenschapper Raphael Wimmer van de universiteit van Regensburg ontdekte dat de afbeelding voor het eerst geplaatst werd in een anti-AfD-groep op het sociale medium Threads. Het oorspronkelijke bijschrift luidde daar: "AfD-posts sinds de Russische datacentra getroffen worden."

Het bericht is ondertussen weer verwijderd, maar niet voor de Duitse journalist Jan Vollmer kon vaststellen dat de grafiek op Threads aangemerkt was als 'AI-inhoud'. Mogelijk ging het om een grap.

Anderen die de grafiek deelden, zoals de Poolse politieke wetenschapper Jarosław Wolski, hebben zich ondertussen al verontschuldigd voor het verspreiden van "onjuiste informatie".

Een andere grafiek die vaak werd aangehaald in berichten op sociale media, is afkomstig van Cloudfare. Dat is een Amerikaans bedrijf dat infrastructuur- en beveiligingsdiensten levert voor websites. Dit beeld is wel degelijk authentiek . Het toont hoe 'botverkeer' voor een bepaald Yandex-netwerk vanaf 8 oktober begint te dalen, en op 11 oktober naar nul herleid wordt.

Maar deze cijfers gaan niet over 'bots' in de betekenis van geautomatiseerde profielen op sociale media. Internetbedrijf Yandex staat in de eerste plaats bekend als een zoekmachine, die - net als pakweg Google - gebruik maakt van webcrawlers of spiders. Dat zijn geen bots die sociale media manipuleren, maar onschuldige software die het internet doorzoekt om websites te indexeren.

De Oekraïense aanval op Yandex-datacenters heeft hier dus wel degelijk een impact gehad, maar niet op het type bots dat op sociale media actief is.

Tegelijkertijd zien experten geen opvallende dalingen binnen de actieve Russische desinformatiecampagnes waarmee sociale media worden bestookt. Campagnes zoals Matryoshka of Storm-1516, waarover VRT NWS in het verleden al berichtte , bleven ook na de aanvallen op Russische datacenters gewoon actief, merkte BBC Verify op. 

Graphika, een bedrijf dat netwerkanalyses maakt over sociale media, zag ook geen bijzondere impact rond een aantal thema's die in virale berichten gelinkt werden aan de beschadigde Russische datacenters.

Onderzoeksgroep AntiBot4Navalny , experten die al jaren Russische bots op sociale media opsporen en aan de kaak stellen, getuigde eveneens ook dat ze de voorbije week geen significante daling zagen in de activiteit van Russische propagandaprofielen of fakenewscampagnes .

Indien de Oekraïense aanvallen op Russische datacenters een effect zouden hebben gehad op 'Russische bots' op sociale media, is dat voorlopig niet meetbaar.