Met de zegen van zijn vader: Flávio Bolsonaro moet radicaal-rechts weer aan de macht brengen in Brazilië

Deze verkiezingen hadden eigenlijk een herkansing moeten worden voor ex-president Jaïr Bolsonaro (2019-2022). In 2022 verloor hij heel nipt de verkiezingen van Luiz Inácio 'Lula' da Silva. Het waren de presidentsverkiezingen met het kleinste verschil sinds de terugkeer van de democratie in 1985 (50,9 procent voor Lula, 49,1 procent voor Bolsonaro).

De namen van Lula en Bolsonaro staan ook vandaag op het stembiljet, maar de Bolsonaro in kwestie is Flávio, de oudste zoon van de ex-president. Jaïr Bolsonaro werd vorig jaar tot 27 jaar cel veroordeeld voor het plannen van een staatsgreep en mag door een eerdere veroordeling in 2023 8 jaar lang niet aan verkiezingen deelnemen.

En dus werd zoonlief Flávio op het schild gehesen. Hij en niet zijn vader moet het opnemen tegen Lula da Silva.

In de eerste ronde, op 4 oktober, deed Flávio Bolsonaro het alvast niet slecht. Beter dan verwacht zelfs. De peilingen suggereerden een overwinning voor Lula, maar Bolsonaro trok die eerste ronde naar zich toe met 47 procent van de stemmen, tegenover 45 voor Lula. De 11 andere kandidaten op het stembiljet volgden op grote afstand.

Zittend president Lula noemde het resultaat achteraf "verrassend". Hij had gedacht dat hij in elk geval de eerste ronde zou winnen. Maar nu moet hij met een morele achterstand aan de tweede beginnen. Bolsonaro voorspelde na de uitslag van de eerste ronde "het einde van het tijdperk van de Arbeiderspartij", de partij van Lula.

De kans dat Bolsonaro Lula en zijn Arbeiderspartij vandaag van de macht verdrijft, is inderdaad reëel. In de peilingen blijft Bolsonaro op kop en is het verschil met Lula ongeveer even groot als tijdens de eerste ronde. Al valt alles binnen de foutmarge van 2 procentpunt. De peilingen kunnen er met andere woorden in beide richtingen 2 procent naast zitten.

Bolsonaro heeft ook het voordeel dat de beste andere kandidaten uit de eerste ronde veeleer een rechtser publiek aantrekken. De kans dat hun kiezers in de tweede ronde voor hem zullen stemmen, is dus vrij groot.

Aan de andere kant is een grote groep mensen tijdens de eerste ronde niet gaan stemmen: zo'n 20 miljoen – meer gematigde – kiezers (terwijl het verschil tussen Bolsonaro en Lula in absolute cijfers bijna 2,5 miljoen stemmen was). Lula heeft zich in de campagneweken tussen de eerste en tweede ronde dan ook vooral tot hen gericht, in de hoop dat zij (of een deel van hen) hem alsnog aan een nieuwe termijn kunnen helpen. 

Flávio Bolsonaro (45) is advocaat van opleiding en stapte al op jonge leeftijd in de politiek. Op 21-jarige leeftijd werd hij verkozen voor het deelstaatparlement van Rio de Janeiro, een zetel die hij 4 termijnen lang kon vasthouden. Toen zijn vader in 2018 de presidentsverkiezingen won, werd Flávio Bolsonaro verkozen in de nationale Senaat, waar hij nu al 8 jaar zit.

Ondanks die snelle intrede in de politiek, heeft hij nog nooit een uitvoerende functie bekleed. Het linkse kamp speelt daar gretig op in en benadrukt dat Bolsonaro een gebrek aan ervaring heeft. Bolsonaro ziet zichzelf dan weer als een buitenstaander, een frisse wind, die geen deel uitmaakt van het machtsapparaat.

Toch valt niet te ontkennen dat Bolsonaro's campagne gestoeld is op de erfenis van zijn vader. Het is ook gewoon met het blote oog te zien: het gezicht van vader Jaïr stond zeker in de laatste dagen voor de verkiezingen op zowat al het campagnemateriaal van Flávio Bolsonaro. En net als zijn vader hult Flávio zich geregeld in het gele voetbalshirt van Brazilië. De gelijkenis is zo treffend dat wie even met de ogen knippert, zou denken dat niet hij, maar zijn vader op de campagnewagens staat te zwaaien.

De presidentskandidaat teert grotendeels op wat rest van Jaïrs populariteit, beaamt Kees Koonings, emeritus hoogleraar Braziliaanse studies, verbonden aan CEDLA, het Nederlandse Centrum voor Studie en Documentatie van Latijns-Amerika, dat deel uitmaakt van de Universiteit van Amsterdam. "Flávio is officieel ingezegend door zijn vader. Hij is echt de kandidaat die namens de familie Bolsonaro en de beweging deelneemt aan de verkiezingen."

Zijn campagne sluit inhoudelijk ook aan bij het presidentschap van zijn vader, waaronder een neoliberale visie op de economie met zo weinig mogelijk beperkingen op het ontginnen van grondstoffen, en een hard veiligheidsbeleid, met een strenger politieoptreden en zwaardere straffen, maar ook een versoepelde wapenwetgeving.

Maar er zijn ook verschillen. Flávio Bolsonaro probeert zich als een iets gematigdere versie van zijn vader te profileren. Hij probeert ook armere kiezers aan te spreken en belooft om een aantal sociale programma’s van Lula niet af te schaffen. Hij pleit voor belastingverlagingen, maar zegt ook dat hij een aantal populaire sociale uitgaven wil behouden.

Ook qua toon verwacht Koonings een verschil. "Hij probeert beschaafder over te komen dan zijn vader en niet uit te halen naar vrouwen, homo's en mensen van kleur, waar zijn vader wel bekend om stond."

Rafael Tauil, politicoloog aan de universiteit van São Paulo, ziet ook nog een ander verschil, dat mogelijk in het nadeel van zoon Flávio kan spelen. "Jaïr Bolsonaro heeft iets wat Flávio niet heeft. Hij is heel authentiek en oprecht. En het is niet dat hij die rol speelt, dat is wie hij is", zegt Tauil in een gesprek met onze VRT NWS-ploeg in Brazilië.

"Hij is iemand die eenvoud nastreeft, iemand die meer contact zoekt met het volk, alsof hij deel uitmaakt van het volk en niet alleen van de politiek. Flávio Bolsonaro heeft die eigenschap niet. Hij mist misschien wel de belangrijkste eigenschap van een populistische leider: charisma, weten hoe je met de bevolking omgaat op een manier waardoor ze zich verbonden voelt met waar je voor staat."

Om echt helemaal in de voetsporen van zijn vader te kunnen treden, zal Flávio Bolsonaro dus ook in de tweede ronde moeten afrekenen met zittend president Lula da Silva. In tegenstelling tot Bolsonaro een man met bakken ervaring.

Lula was president van begin 2003 tot eind 2010 en is dat opnieuw sinds begin 2023. Aan de vooravond van zijn 81e verjaardag doet hij nu een gooi naar een vierde termijn. Als hem dat lukt, is hij de eerste Braziliaanse president met 4 verkiezingsoverwinningen achter zijn naam.

Of hij dat altijd al zo gepland had, valt te betwijfelen. De pijnlijke vaststelling is dat er binnen zijn Arbeiderspartij (PT) geen opvolger klaarstaat en de hoogbejaarde Lula het dan maar zelf moet opknappen. "Het is zowel zijn inschatting als die van zijn partij dat hij de enige is die Bolsonaro kan verslaan", zegt Koonings. "Hij heeft het in 2022 ook al eens gedaan tegen Jaïr Bolsonaro."

"Zijn partij heeft nochtans tijd genoeg gehad om over opvolging na te denken, maar toen het land in de storm van het Bolsonarisme terechtkwam, moesten alle zeilen bijgezet worden. En ja, dan is Lula de enige binnen die partij met genoeg prestige en staat van dienst om Bolsonaro te kunnen verslaan."

Lula da Silva, een voormalige metaalarbeider en vakbondsleider, was ooit immens populair. Begin 2011 verliet hij het presidentieel paleis met een waarderingscijfer van maar liefst 80 procent.

"Tijdens zijn eerste 2 termijnen bevond Brazilië zich op het toppunt van een snelle economische groei. Zowat iedere Braziliaan profiteerde daarvan mee", verklaart Koonings dat hoge waarderingscijfer. Lula wist die economische groei ook als geen ander te gebruiken om sociale programma's op te zetten en haalde zo miljoenen Brazilianen uit de armoede.

Intussen is het al een pak minder gesteld met zijn populariteit: zijn waarderingscijfer is onder de 50 procent gezakt en meer mensen geven aan dat ze niet dan wel op hem zullen stemmen.

Na Lula's 2 eerste termijnen kwam de economische neergang. De ex-president werd ook veroordeeld in het corruptieschandaal 'Operação Lava Jato' ('Operatie Wasstraat') en zat anderhalf jaar in de cel. In 2021 vernietigde het Hooggerechtshof de veroordeling uit 2017, omdat de rechter destijds bevooroordeeld zou zijn geweest. "Maar politiek rechts blijft roepen dat Lula een veroordeelde crimineel is en een groot deel van de Brazilianen heeft mede daarom een hekel aan hem", zegt Koonings. "De veroordeling van Jaïr Bolsonaro noemt rechts dan weer politiek gemotiveerd."

Koonings wijst er ook op dat de Braziliaanse politiek in de loop der jaren sterk veranderd is, veel meer gepolariseerd is dan tijdens Lula's eerste termijnen, met een sterke nadruk op emotie. Het leidt er allemaal toe dat Lula een deel van zijn trouwe kiezers, de gematigde middenstem zeg maar, is kwijtgespeeld. Deels aan de Bolsonaro's.

Nochtans heeft de huidige president het de voorbije 4 jaar zeker niet slecht gedaan. "Hij heeft de economie overeind gehouden en meer aandacht geschonken aan het klimaat, om de positie van Brazilië na Jaïr Bolsonaro weer te versterken." Hij heeft ook het meer antisociale beleid van Bolsonaro omgebogen. "En hij heeft altijd gezegd dat hij de democratie heeft verdedigd, terwijl Bolsonaro die net heeft aangevallen."

Meer recent profileerde Lula zich ook als een verdediger van de Braziliaanse soevereiniteit. Zijn dispuut met de Amerikaanse president Donald Trump (die hogere importheffingen op Braziliaanse goederen invoerde na de veroordeling van Jaïr Bolsonaro) leverde Lula vorig jaar een iets hoger waarderingscijfer op.

Een maand geleden waarschuwde hij tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties ook voor Amerikaanse inmenging in de Braziliaanse presidentsverkiezingen. "Brazilië past niet in iemands achtertuin", klonk het fel.

Die lijn trok hij ook door in zijn kiescampagne. Naast het versterken van de economie en meer sociale rechtvaardigheid focuste hij heel hard op de bescherming van de democratie en de Braziliaanse soevereiniteit en uitte hij kritiek op de nauwere banden van de Bolsonaro's met Trump.

Onveiligheid kwam bij Lula dan weer minder aan bod, ook al blijft het een gigantisch probleem in Brazilië. "Hij speelt daar minder op in, omdat hij weet dat je daar als federaal president minder invloed op hebt. Die bevoegdheid ligt meer bij de gouverneurs van de deelstaten", geeft Koonings aan. "De retoriek van rechts en de praktijk liggen heel ver uit elkaar. Jaïr Bolsonaro beloofde ook de onveiligheid aan te pakken, maar daar is niets van gekomen. Lula probeert meer de onderliggende oorzaken aan te pakken."

Het linkse kamp liet ook geen kans onbenut om ervoor te waarschuwen dat Brazilië met Flávio Bolsonaro opnieuw van het democratische pad kan afwijken. Of dat daadwerkelijk zal gebeuren, is moeilijk in te schatten, zegt Koonings. "Brazilië heeft een complex politiek systeem en democratie hangt niet alleen af van wie in het presidentieel paleis zit."

Wat wel kan gebeuren, zegt Koonings, en dat heeft Flávio Bolsonaro ook al zelf aangegeven, is dat als hij president wordt, hij zijn vader en de andere veroordeelden voor de couppoging gratie verleent. "En misschien gaat hij ook de revanchistische toer op tegenover Lula en wil hij net als Trump rekeningen vereffenen. Maar dat is moeilijk in te schatten op dit moment." Mocht Bolsonaro president worden, dan behoort een "verruwing van het politieke klimaat" hoe dan ook tot de mogelijkheden, zegt Koonings.

Een visie die Tauil deelt. "Ik denk dat de kans op geweld op straat dit keer niet zo groot is", verwijst hij naar de bestorming van het presidentieel paleis en de Senaat begin 2023, door aanhangers van Jaïr Bolsonaro. "Maar het Bolsonarisme gaat zich wellicht heruitvinden en kan ook andere vormen van geweld gebruiken, zoals fake news verspreiden en het ontkennen van de waarheid. Geweld is al lang niet meer enkel fysiek."

Dat Lula en Bolsonaro de eerste ronde zouden overleven, stond zo goed als vast. Wie zich na de tweede ronde de nieuwe president van Brazilië mag noemen, is moeilijker te voorspellen.

Als de marge zo klein is, dan kan elk klein of groot schandaal iemand de kop kosten. Aanvankelijk leek dat vooral Flávio Bolsonaro te zijn, die in een financieel schandaal is verwikkeld omtrent de financiering van een biografische film over zijn vader. Later werd de spilfiguur van dat schandaal, de bankier Daniel Vorcaro, ook in verband gebracht met leden van het Hooggerechtshof en de Lula-campagne.

"Het vuur is naar Lula overgeslagen en nu wordt het hele schandaal over en weer uitgebuit", weet Koonings. "Al gooit rechts meer met modder dan andersom. Lula probeert vooral een presidentiële campagne te voeren met nadruk op zijn beleid en staat van dienst."

Hoewel Lula zelf niet persoonlijk wordt genoemd en Flávio Bolsonaro wel, vormt het corruptieschandaal toch ook een gevaar voor Lula, merkt Latijns-Amerikacorrespondente Nina Jurna op in de podcast De Verrekijkers . "Flávio heeft er wel mee te maken en toch zeggen veel mensen die ik sprak dat het helemaal anders moet met die corruptie en ze daarom op Flávio zullen stemmen. Ik weet niet waaraan dat ligt."

"Corruptie zal opnieuw een grote rol spelen in deze verkiezingen", zegt de Braziliaanse politicoloog Tauil daarover. "Corruptie lijkt een kwaad te zijn dat de Braziliaanse politiek in zijn greep heeft en er is geen uitweg. Corruptie is altijd een probleem."

Morgen – of later – kennen we de nieuwe president van Brazilië. Wat nu al duidelijk is, is dat de politiek sowieso stevig naar rechts is opgeschoven. Drie weken geleden werden ook parlementsverkiezingen gehouden en werden in verschillende deelstaten gouverneurs verkozen. De Liberale Partij van de Bolsonaro's maakte daarbij een goede beurt.

Flávio was toen overigens niet de enige Bolsonaro die op het stembiljet stond. Michelle Bolsonaro, de vrouw van Jaïr Bolsonaro, werd verkozen in de Senaat (zij wordt soms al als presidentskandidaat in 2030 genoemd) en ook Carlos Bolsonaro, broer van Flávio en zoon van Jaïr, mag zich binnenkort senator noemen.

"Het parlement was al rechtsleunend, maar dat is nog verscherpt", zei VRT NWS-journaliste en Braziliëkenner Annelies Beck eerder over die parlementsverkiezingen in VRT NWS De Ochtend . "En de Kamer en de Senaat bepalen heel erg de bewegingsruimte die de president heeft, wie het ook wordt. Met het oog op het budget, maar ook, en dat is cruciaal, met betrekking tot het aanstellen van rechters in het Hooggerechtshof."

"De senatoren kunnen rechters aanstellen, maar ook impeachen (afzetten, red.). En die rechters hebben een heel grote rol in de organisatie van de Braziliaanse democratie. Afhankelijk van welke bewegingen daar zullen plaatsvinden, ga je dus een evolutie krijgen in hoe de democratie in Brazilië georganiseerd zal zijn."