Waarom Brazilië sowieso naar rechts opschuift (zelfs als Flávio Bolsonaro geen president wordt)

De peilingen suggereerden een overwinning voor Lula da Silva, maar het omgekeerde is gebeurd. Flávio Bolsonaro heeft de eerste ronde van de presidentsverkiezingen naar zich toe getrokken, met 47 procent van de stemmen. Lula da Silva kon 45 procent van de kiezers overtuigen. In absolute cijfers haalde Bolsonaro bijna 2,5 miljoen stemmen meer dan Lula (56,1 tegenover 53,8 miljoen). Op 25 oktober nemen ze het tegen elkaar op in de tweede ronde.

Een "verrassend" resultaat, reageert Lula, die gedacht had dat hij alvast de eerste ronde zou winnen. Maar aan opgeven denkt hij niet. "Morgen beginnen we met een nieuwe campagne. Ik ben heel erg goed in de knockoutfase. We zullen zien wie het beste plan heeft."

Tegenover de teleurstelling van Lula staat de grote vreugde in het kamp-Bolsonaro. "Brazilië wil verandering. Dat is de lezing van wat vandaag is gebeurd", reageert Flávio Bolsonaro. "Het is het einde van het tijdperk van de Arbeiderspartij (de partij van Lula, red.)"

Dat Bolsonaro het in de eerste ronde alsnog gehaald heeft, komt volgens VRT NWS-journaliste en Braziliëkenner Annelies Beck door een combinatie van zijn programma en door het feit dat hij de zoon van ex-president Jaïr Bolsonaro is.

"Hij is tough on crime en veiligheid en criminaliteit zijn belangrijke thema's in de Braziliaanse samenleving", zegt Beck in VRT NWS De Ochtend. "Zijn conservatieve visie op de samenleving spreekt ook veel Brazilianen aan en hij is erg pro-business. Hij heeft een heel belangrijke en machtige businesslobby achter zich en dat helpt allemaal."

Tegelijkertijd denkt Beck "dat een deel van de aanhangers van de Bolsonaro's ook het gevoel heeft dat de veroordeling van Jaïr Bolsonaro niet terecht was". "Een zeker revanchisme kan dus ook een rol spelen. En als je iets anders wil dan de Arbeiderspartij en dan Lula, die nu al lang aan de macht is, dan is Bolsonaro het enige alternatief."

Lula da Silva was ooit enorm populair, zeker na het einde van zijn eerste 2 termijnen (2003-2010). Maar die populariteit kreeg de laatste jaren een stevige deuk. "Wat er vooral speelt, is dat de samenleving enorm gepolariseerd is geraakt", zegt Beck. "Toen Jaïr Bolsonaro in 2018 won, was dat een verrassing. Toen dacht iedereen: waar komt dit ineens vandaan?"

"Nu heb je een tweedeling doorheen de hele maatschappij. Mensen hebben een kant gekozen. Je bent voor de een of de ander. Je verwerpt de een of de ander. Je weet wat je van de 2 strekkingen kunt verwachten en er heerst ook een zekere gelatenheid. En vandaar dat je ziet dat het land bijna 50-50 verdeeld is en de posities heel erg vastzitten in die 2 maatschappijvisies."

Beide presidentskandidaten zullen zich de komende weken in hun campagne nu vooral richten op de grote groep mensen die in de eerste ronde niet is gaan stemmen, zo'n 20 miljoen, en de meer gematigde kiezers.

Lula zal allicht proberen de populariteit van zijn sociale beleid te kapitaliseren, maar zal mogelijk ook meer op de man gaan spelen en de gerechtelijke zorgen van Bolsonaro in de verf zetten. Bolsonaro is in een corruptieschandaal verwikkeld in verband met de financiering van een biografische film over zijn vader.

Bolsonaro van zijn kant zal vooral de stijgende kosten van levensonderhoud blijven aanklagen, voor een hard veiligheidsbeleid pleiten en Lula aan zijn eigen corruptieschandalen blijven herinneren. De president werd in 2017 veroordeeld voor corruptie en zat anderhalf jaar in de cel. In 2021 werd zijn veroordeling vernietigd, omdat de rechter destijds bevooroordeeld zou zijn geweest. 

Veel steun van de andere presidentskandidaten die de eerste ronde niet overleefd hebben, zullen Bolsonaro en Lula niet moeten verwachten. Auteur Augusto Cury, die derde eindigde met bijna 3,5 miljoen stemmen, zegt dat hij voor geen van beide kandidaten zijn steun zal uitspreken. Ook 2 andere kandidaten, samen goed voor 5 miljoen stemmen, willen dat niet doen.

Maar hun kiezers zullen mogelijk wel de uitslag van de tweede ronde bepalen, geeft Beck aan. "Het zal ook van hen afhangen naar welke kant het in de tweede ronde zal gaan. En het overgrote deel van die kandidaten trekt een veeleer rechtser publiek aan. Dus de kans dat zij voor Lula stemmen is veeleer klein."

Of het tijdperk van Lula en zijn Arbeiderspartij effectief voorbij is, zoals Bolsonaro het stelt, zullen we pas na de tweede ronde weten. Feit is wel dat Brazilië stevig naar rechts is opgeschoven.

Dat zien we niet alleen aan de uitslag van de presidentsverkiezingen. Gisteren werden ook parlementsverkiezingen gehouden en ook daar maakte de Liberale Partij van Bolsonaro een goede beurt. Flávio is overigens niet de enige Bolsonaro die op het stembiljet stond. Michelle Bolsonaro, de vrouw van Jaïr Bolsonaro, werd verkozen in de Senaat (zij wordt soms al als presidentskandidaat in 2030 genoemd) en ook Carlos Bolsonaro, broer van Flávio en zoon van Jaïr, mag zich binnenkort senator noemen.

"Het parlement was al rechtsleunend, maar dat is nog verscherpt", zegt Annelies Beck. "En de Kamer en de Senaat bepalen heel erg de bewegingsruimte die de president heeft, wie het ook wordt. Met het oog op het budget, maar ook, en dat is cruciaal, met betrekking tot het aanstellen van rechters in het Hooggerechtshof."

"Zij kunnen rechters aanstellen, maar ook impeachen (afzetten, red.). En die rechters hebben een heel grote rol in de organisatie van de Braziliaanse democratie. Afhankelijk van welke bewegingen daar zullen plaatsvinden, ga je dus een evolutie krijgen in hoe de democratie in Brazilië georganiseerd zal zijn."

Die ruk naar rechts baart verschillende bevolkingsgroepen in Brazilië zorgen. "De inheemse bevolking bijvoorbeeld. Over hen heeft Bolsonaro gezegd: zij willen niet meer leven als dieren. Een beetje een vreemde manier om de dingen te zeggen."

"Hij verklaart dan dat hij ze bij de tijd wil brengen, maar hij stelt ook vragen bij de gebieden die ook wettelijk voorbehouden zijn voor de inheemse bevolking. Dus ongerustheid daar. Maar ook de agenda pro-agrobusiness maakt de mensen in het Amazonegebied heel ongerust."

Beck wijst voorts ook op de conservatieve agenda van Bolsonaro. "Brazilië is een conservatieve maatschappij, dus die agenda spreekt veel mensen aan. Maar ze maakt wel mensen van de LGBTQ+-beweging ongerust, omdat zij Jaïr Bolsonaro in gedachten hebben en de - zacht uitgedrukt - onvriendelijke beweringen die hij deed, die hen onveilig deden voelen."

"Mensen voelden zich meer op hun gemak om te discrimineren", herinnert de 40-jarige Lorena Zschaber bij persagentschap AP aan de periode toen Jaïr Bolsonaro president was. "Ik ben een LGBTQ+-vrouw. Ik kan aan niets ergers denken dan Flávio Bolsonaro die verkozen wordt."

Tot slot is er ook het internationale plaatje. Mocht Bolsonaro verkozen worden, dan zal ook Brazilië, de grootste economie van Latijns-Amerika, sterk gaan aanleunen bij de Amerikaanse president Donald Trump en dat zal Trumps invloed op het westelijke halfrond nog vergroten. De voorbije maanden en jaren zijn in heel wat Latijns-Amerikaanse landen rechtse en radicaal-rechtse leiders aan de macht gekomen. Enkel Mexico en (op dit moment nog) Brazilië vormen als grote landen nog een linkse dam tegen die rechtse golf.

"Bolsonaro bakt heel erg zoete broodjes met Trump in de VS. Zijn broer Carlos heeft daar actief campagne gevoerd voor Flávio. En Trump heeft zich ook uitgesproken over de veroordeling van zijn vriend Jaïr en huizenhoge tarieven opgelegd aan Brazilië. Dus je ziet dat er bij Bolsonaro een heel andere verhouding is ten aanzien van de VS", zegt Beck.

Ook voor Europa zou een eventuele overwinning van Bolsonaro gevolgen kunnen hebben, denkt ze. "Bolsonaro zou ook weleens weer vraagtekens kunnen zetten bij het Mercosur-verdrag dat met de Europese Unie is gesloten."

Brazilië zit ook tjokvol zeldzame aardmetalen, na China de op 1 na grootste reserves ter wereld. "Het is dus zeker ook de vraag hoe je zaken gaat doen met Brazilië. Iedereen zal heel graag zaken doen met Brazilië en dan is het de vraag: wie van de presidentskandidaten staat daar het meest voor open en onder welke voorwaarden?"