"Zet die roze bril af, België": commandant Oekraïense dronetroepen waarschuwt voor Russische dreiging

Ergens in het zuidoosten van Oekraïne, niet ver van het front. Persofficier Leon wacht ons op en overloopt de regels. Telefoons afgeven, instappen in een gepantserde bestelwagen. Binnenin is het donker, alle ramen zijn afgeplakt. We hobbelen over veldwegen en stappen uit op een geheime locatie.

Dit is het hoofdkwartier van de 414e brigade, de 'Vogels van Magyar'. Hier, onder de grond, gebeurt alles. Honderden schermen flikkeren, het slagveld wordt live gevolgd, elke beweging wordt geregistreerd, opgeslagen en gemarkeerd. Wie er wil werken, wordt doorgelicht en moet een leugendetectortest afleggen.

Na de rondleiding schuiven we aan bij de man die we willen spreken. Hij schenkt thee in en steekt een Sobraniesigaret op. Het pakje blijft het hele gesprek binnen handbereik, de asbak loopt gestaag vol. Dat hij zijn huiswerk heeft gemaakt, merk je snel: hij weet hoe lang de Belgische kust is en hij noemt onze nieuwe drone-eenheid bij naam.

Brovdi verwijst tijdens het gesprek geregeld naar zijn vorige leven, dat van een succesvol zakenman. Zijn graanbedrijf hoorde bij de grootste exporteurs van Oekraïne: hij deed zaken tot in Singapore en verzamelde kunst. Het bracht hem zelfs naar ons land. "Er was een tijd dat ik elk café in Charleroi kende", zegt hij erover.

Op de 1e dag van de grootschalige invasie meldde de toen 46-jarige Brovdi zich bij de territoriale verdediging van Kiev. Een paar maanden later richtte hij met 26 man de 'Vogels van Magyar' op. De eenheid vocht in Bachmoet, Avdiivka en Krynky en groeide uit tot de 414e brigade, een brigade die alleen met drones vecht. Intussen is hij commandant van alle Oekraïense dronetroepen.

Volgens het Oekraïense leger veroorzaakten drones in maart van dit jaar 96 procent van alle Russische verliezen, ruim 35.000 doden en gewonden in één maand. Sinds eind vorig jaar schakelen Oekraïense droneoperatoren elke maand zo'n 20 procent meer Russen uit dan Moskou er rekruteert.

Het zijn Oekraïense cijfers, moeilijk onafhankelijk te checken, maar de richting is duidelijk: dit is een droneoorlog geworden. En de man aan de overkant van de tafel stuurt het Oekraïense deel daarvan aan.

Vorige zondag voerde Oekraïne volgens de burgemeester van Moskou de zwaarste droneaanval ooit uit op de stad, uitgerekend op de laatste dag van de Russische parlementsverkiezingen. "Het was niet de grootste aanval", zegt Brovdi daarover. "Het is een van de middelen om druk te zetten op het agressorland. Het viel samen met de verkiezingsdag, oké."

Dan wordt hij sarcastisch. De uitslag was toch al 2 weken op voorhand bekend, zegt hij. De Moskouse kiezer werd 's ochtends hooguit "wat op scherp gezet". Ze konden zich sneller verzamelen, naar het stembureau stappen, indrukken uitwisselen "en eindelijk wat frisse lucht happen".

"Het zijn consequente acties, gericht op de vernietiging van de machine die het geld produceert waarmee deze oorlog gefinancierd wordt. We verplaatsen de oorlog planmatig naar het grondgebied van het agressorland. De Russen hebben de oorlog doorheen hun geschiedenis zelden op eigen bodem gevoeld. Dat zullen ze nu wel."

Volgens Brovdi vindt 95 procent van de droneaanvallen plaats op het slagveld. "Slechts 5 procent gaat recht de moerassen in (zo noemen de Oekraïners Rusland, red.)", zegt hij. "Daar kijkt de internationale gemeenschap naar. Die is altijd geïnteresseerd in iets buitengewoons, iets ver weg. Maar de eigenlijke oorlog speelt zich af onder je voeten."

Toch is de boodschap aan Moskou duidelijk. "Het hele Europese deel van het agressorland is geen rustig achterland meer. De psychologische barrière van 2.500, 3.000 kilometer is al doorbroken. Verder hangt alles af van de snelheid waarmee de technologie evolueert."

En die snelheid maakt hem zelf bang. "Soms is een aankoopcyclus nog niet afgerond of er is al een nieuwe technologie die de vorige overtreft." Na 4,5 jaar oorlog vindt Brovdi het "beangstigend om je voor te stellen wat ons te wachten staat": het moment waarop de drone in het burgerleven opduikt, "in handen van hooligans, terroristen, onbewuste mensen, of volledig autonoom, want niemand houdt artificiële intelligentie tegen".

Wanneer denkt hij dat een drone zal toeslaan zonder dat er nog een mens aan te pas komt? "Ik ga u niet zeggen of dat volgende donderdag is of met Chinees Pasen (een Russische uitdrukking voor sint-juttemis, red.) Maar de snelheid van de evolutie ziet er zeer bedreigend uit. Er is een wedloop bezig. Het is een kwestie van tijd voor de situatie ons ontglipt."

Zelf haalt hij zijn piloten stap voor stap verder van de frontlijn weg, maar volledig autonome drones zijn voor hem nog een ethische stap te ver. "Hoe onderscheidt zo'n drone zijn eigen doelwit van een vreemd doelwit? Hoe bepaalt hij of een doel burgerlijk of militair is? Stel dat hij 20 kilometer het achterland in vliegt: wat gaat hij daar kiezen, volgens welk criterium? Welke auto, met welke inzittenden?"

Brovdi spreekt voortdurend in cijfers, maar denkt hij nog aan de mensen achter die cijfers? "Onze mensen zijn ons belangrijkste kapitaal, prioriteit nummer 1", benadrukt hij. "Ten eerste hebben we veel minder mensen dan de Russische Federatie. Ten tweede verschilt onze tactiek: de vijand valt aan, wij verdedigen ons. Wij verdedigen ons met drones, zij vallen aan met mankracht."

En dan komen de cijfers toch weer. "Meer dan 85 procent van alle bevestigde, met video geverifieerde treffers wordt door het Oekraïense leger met drones uitgevoerd. Niet met machinegeweren, niet met tanks, niet met de luchtmacht, niet met onderzeeërs, niet met Baba Yaga's (bijnaam voor zwaar type Oekraïense drones, red.), maar met onbemande systemen."

"Oekraïne produceert vandaag ongeveer 10 miljoen drones per jaar, en we voeren de inzet voortdurend op. Alleen al mijn groepering - 2,5 procent van het Oekraïense leger - voert per maand meer dan 250.000 gevechtsmissies uit. Een kwart miljoen per maand, en het cijfer stijgt."

Tegenover het tekort aan mensen zet Brovdi industriële overvloed: "Het productiepotentieel van drones in Oekraïne is groter dan wat we in de oorlog kunnen inzetten."

De vraag is dan of Europa nog de tijd heeft om zich aan te passen aan deze nieuwe manier van oorlog voeren. "De tijd gaat al verloren", zegt hij erover. "Het volstaat niet om geld te hebben, de wil, en de beste drone te kopen. Wij dringen er bij de NAVO- en EU-landen op aan om meteen eigen strijdkrachten voor onbemande systemen op te richten."

"En tegen elk land zeggen we: zoek niet de beste drone, bepaal eerst waar je het kwetsbaarst bent, want jullie zijn verdomme niet hetzelfde. In de Baltische staten en Finland is er de directe dreiging van een offensief door een vijand met wie ze een grens delen. In pakweg Italië is de dreiging anders."

En in België? "België ligt ver van Rusland, maar jullie hebben een strategische haven, een productie- en overslaghub, niet niets", zegt hij. "Jullie hebben een korte kustlijn van 67 kilometer, en net daar liggen de belangrijkste kabels en ondergrondse pijpleidingen. Dat zijn andere uitdagingen."

Hij drukt zijn Sobranie uit en buigt zich naar voren. Hij verwijst naar vorig najaar, toen dronemeldingen het vliegverkeer in Zaventem en Luik tijdelijk stillegden en er drones werden gezien boven of vlak bij de militaire bases van Elsenborn, Marche-en-Famenne en Kleine-Brogel. Wie erachter zat, is tot vandaag niet bewezen.

Volgens de Britse denktank IISS voerde Rusland toen wel erg waarschijnlijk een dronecampagne in Europa, waar de Belgische meldingen mogelijk deel van uitmaakten.

"De incidenten op jullie luchthavens, de vliegende objecten boven jullie militaire basissen: als jullie dat aan toeval blijven toeschrijven, moeten jullie die grote bril met dikke roze glazen afzetten. Dit zijn duidelijke provocaties en de uitvoering van concrete verkenningsopdrachten."

Brovdi blijkt erg goed op de hoogte van de situatie in ons land. "In België zijn, zoals in andere Europese landen, al experimenten gestart", zegt hij daarover. "Jullie hebben eenheid 80X. Die moet, als ik het juist heb, uiteindelijk een competentiecentrum voor drones worden. Dat is goed."

80X werd op 9 juli in Peutie ingehuldigd. Defensie wil er de expertise over drones en andere onbemande systemen bundelen: opleiden, testen, nieuwe concepten uitproberen. Naast een heel kleine kern actieve militairen rekent de eenheid vooral op reservisten en burgers.

Toch raadt hij aan om meer te doen. "Daarnaast zou ik een lijn van tactische luchtverdediging langs de waterlijn opzetten, die alle luchtdoelen die jullie kant op komen, detecteert en zo nodig vernietigt."

Hij bedoelt niet noodzakelijk vijandige vliegtuigen of schepen. "Die komen niet eens in de buurt", zegt hij. Hij verwijst naar drones. "Die tientallen uren boven jullie hangen en de operationele situatie filmen. En die ooit met munitie kunnen komen, zoals een Shahed."

Over de (toekomstige) Belgische luchtafweerplannen is hij scherp. België koopt samen met Nederland 10 NASAMS-systemen. De systemen maken deel uit van een luchtverdedigingspakket van 3,1 miljard euro met ook 20 Skyranger 30-kanonnen, die volgens Defensie specifiek ontworpen zijn om onder meer drones uit te schakelen.

"Het plaatsen van NASAMS is alsof je een mug op de muur probeert dood te slaan met een locomotief", zegt hij daarover. "Alleen legt die mug met 50 kilo explosieven 1.000 kilometer af, en gaat de locomotief die ernaartoe moet vliegen zo verloren."

Wat België volgens Brovdi niet moet doen: het hele leger in één keer ombouwen. "Je moet geen drone op een tank schroeven. Niet doen. Richt eerst één speciale eenheid op, met een strak werkritme en alle nodige middelen."

Oekraïne heeft daarvoor volgens Brovdi het perfecte recept. "Wij noemen het het recept van borsjtsj. Het gaat om de verhouding van de ingrediënten: hoeveel aardappelen, zure room, ui, biet. En we delen dat borsjtsj-recept oprecht met onze partners, ook met de Belgen. "

Ook zogenaamde zachte doelwitten moet België als kwetsbare plekken beschouwen, waarschuwt hij. Hij verwijst naar plaatsen "waar jaarlijks miljoenen toeristen samenkomen om 257 soorten bier te drinken" en naar de politieke instellingen "waar mensen van overal ter wereld in 2 of 3 gebouwen samenhokken".

Als voorbeeld haalt hij Manneken Pis aan. "Een drone die Manneken Pis raakt, kan voor hooligans een krachtig symbool zijn."

Bij Euroclear in Brussel staat zo'n 193 miljard euro aan bevroren Russische tegoeden. In december besloten de Europese leiders dat geld niet aan te spreken, omdat premier Bart De Wever zich verzette. Eind augustus vroegen Nederland, Polen, Spanje en Zweden de Europese Commissie om alsnog een oplossing uit te werken die rekening houdt met de Belgische bezwaren. Brovdi weet dat.

"Brussel is de thuisbasis van Euroclear. Euroclear houdt de bevroren Russische tegoeden vast, en om die tegoeden wordt een lange, onafgebroken strijd gevoerd. Om de positie van Brussel te beïnvloeden, volstaat het om enkele vormen van hybride oorlogsvoering rechtstreeks in België in te zetten."

"Poetin gebruikt hybride oorlog al vanaf zijn begin als ex-KGB-agent, voor gerichte invloed op concrete gebeurtenissen. Je hoeft alleen maar een sfeer te creëren waarin heel Brussel zegt: 'Laat dat geld dan maar los, als ze ons maar met rust laten'. Dat is druk uitoefenen via angst. Niet ergens ver weg, maar in je eigen huis, je eigen straat, je eigen gemeente. In Charleroi, in Brussel of waar dan ook."

"Poetin gaat geen koeien opjagen in de Zwitserse Alpen, zodat er minder Zwitserse chocolade is", gaat hij voort. "Hij slaat toe waar hij concrete belangen heeft. In dit geval: het ontdooien van de tegoeden. Of misschien niet eens het ontdooien, maar verhinderen dat ze naar herstelbetalingen voor Oekraïne gaan."

Op het einde van het gesprek neemt Brovdi ons weer terug naar het eigen slagveld. Er wordt nieuwe Russische mobilisatie verwacht, van 300.000 tot 600.000 man. De dronecommandant verwacht die nog voor Nieuwjaar.

Oekraïne bereidt zich er intensief op voor, zegt hij, met een nog grotere inzet van onbemande systemen aan het front. Over de nieuwe Russische rekruten is hij kort. "Ze zullen niet naar behoren voorbereid zijn, want hij heeft haast. Het zal geen zin hebben, we gaan er gewoon meer doden."

Brovdi drukt zijn laatste Sobranie uit in de goed gevulde asbak. Boven wacht de gepantserde bestelwagen met de afgeplakte ramen. De oorlog speelt zich af onder je voeten, zei hij. Hier, diep onder de grond, klopt dat letterlijk.