Europese veiligheidsraad, drempels voor sociale media en speciale band met Canada: deze richting wil Von der Leyen uit met EU

"Het was de beste tijd, het was de slechtste tijd." Met een citaat uit 'A Tale of Two Cities' van Charles Dickens opent Ursula von der Leyen haar State of the Union. Volgens haar gaat die zinsnede op voor het tijdsgewricht waarin we vandaag leven, voor de wereld, maar ook voor Europa.

Europa is enerzijds "sterker en onafhankelijker dan ooit", zegt ze: minder afhankelijk van Russisch gas, met meer samenwerking en onderlinge hulp en met een sterkere defensie. Maar tegelijk voelt iedereen de onzekere internationale situatie, met oorlogen, groeiende concurrentie en de opmars van extreme ideologieën.

"Dus is onze keuze duidelijk: willen we een sterk en onafhankelijk Europa dat opstaat voor zijn waarden in deze wereld? Of laten we onze democratieën ondermijnen door tussenpersonen en handpoppen van autoritaire figuren?"

Om de uitdagingen van dit tijdperk aan te pakken, heeft de Europese Commissie traditioneel een waslijst aan grote werven uitgetekend. Een overzicht: 

"De economie lanceren, is de eerste prioriteit", zegt Von der Leyen. Daarvoor stuurt ze onder meer aan op het schrappen van administratieve lasten voor bedrijven en snellere vergunningen.

"Maar Europa kan geen industrieel machtsblok blijven als de energieprijzen structureel te hoog blijven", voegt ze toe. Ze wijst erop dat sinds de start van het conflict tussen de VS en Iran de kosten voor fossiele brandstoffen in Europa al met 90 miljard euro gestegen zijn.

Europa moet dus energieonafhankelijk worden en dat moet gebeuren door elektrificatie. "Het doel is om het aandeel elektriciteit tegen 2040 te verdubbelen." Dat zou volgens haar de kosten voor de import van fossiele brandstoffen met 260 miljard euro per jaar kunnen verminderen.

"We moeten dus sneller investeren, de netkoppelingen opdrijven en opslagcapaciteit ontwikkelen. Kort gezegd: laten we Europa's toekomst elektrisch maken."

Verder noemt ze de manier waarop China handel drijft in Europa "onhoudbaar". Volgens haar zijn er volop onderhandelingen gaande om de balans te herstellen. "We zullen daarvoor alle instrumenten gebruiken die we ter beschikking hebben."

Natuurbranden in de Hoge Venen, Ierland, Griekenland, Kroatië: volgens Ursula von der Leyen was het "de zomer van de waarheid" voor klimaatverandering. De Europese klimaatambities moeten behouden blijven, maar Europa moet ook beter voorbereid zijn op de gevolgen van de klimaatverandering.

Zo stuurt ze aan op betere verzekeringen tegen de impact van de klimaatverandering. En ze wil ook een Europees hitteplan, met betere waarschuwingssystemen en betere steun voor de meest kwetsbaren. "Deze zomer mag zich niet meer herhalen", benadrukt ze. 

Ook rond waterschaarste en voedselzekerheid kondigt ze Europese initiatieven aan.

Von der Leyen stelt dat Europa alles uit artificiële intelligentie wil halen. "Ik ben optimistisch dat AI het potentieel heeft om de mensheid vooruit te helpen... als we het juist doen." Maar daarvoor moeten we ook de risico's aanpakken, verwijst ze naar het debat over de veiligheid van AI.

Ze heeft de waarschuwingen gehoord, zegt ze. "We zullen samenwerken met gelijkgezinde partners als Canada, het VK en anderen. Wij willen samenwerken rond de evaluatie van modellen, verificatie, vroege waarschuwingen, AI-veiligheid en veel meer."

Europa onderzoekt tegelijk het potentieel van AI voor enkele belangrijke sectoren, zoals gezondheid, transport, voeding en landbouw, industrie en defensie. Von der Leyen belooft "game changing" initiatieven tegen november.

"We willen AI. Maar we willen dat AI waarde creëert op een meer verantwoordelijke manier, aan een lagere kost en met lagere energieverbruik."

Met Canadees premier Mark Carney als eregast in Straatsburg kondigt Von der Leyen een nog nauwere samenwerking aan met de Noord-Amerikanen. Ze wil dat Canada het eerste "geassocieerde lid" van de EU wordt. 

Von der Leyen heeft het over een verregaande samenwerking "op het allerhoogste niveau dat mogelijk is". Concreet wil Von der Leyen onder meer de krachten bundelen op het vlak van economie, technologie, defensie, energie en ruimtevaart. 

Carney geeft trouwens zelf morgen ook een toespraak in het Europese Parlement.

Von der Leyen waarschuwt in haar State of the Union uiteraard ook voor de hybride oorlog die Rusland voert op Europees grondgebied. "Daarom zal ik een nieuwe Europese veiligheidsstrategie voorstellen."

"We versterken ons werk met de NAVO. Maar onze doctrine, onze instellingen en ons beleid volgen het tempo van de nieuwe realiteit niet." Zo vindt ze dat de EU scenario's moet hebben om hybride aanvallen te kunnen counteren. 

Daarom roept ze op tot een soort 'article 4', zoals de NAVO heeft. Wanneer een lidstaat dat activeert, moeten alle lidstaten samenkomen. Een soort Europese Veiligheidsraad dus, die samenwerking op vlak van Defensie nog kan versterken. 

"Er is geen ruimte voor twijfel: Europa zal elke vierkante meter van zijn grondgebied verdedigen."

"Afgelopen zomer werden de Europese grenzen getest", verwijst Von der Leyen naar de migratiecrisis in Ceuta. Tienduizenden migranten staken in juli de grens over van Marokko naar de Spaanse enclave, met politieke vingerwijzingen tot gevolg. De Spaanse premier werd een gebrek aan daadkracht verweten door zijn Europese collega's.

Von der Leyen richt zich rechtstreeks tot de Spanjaarden: "De grens van Ceuta is een Europese grens, want Ceuta is Spaans. Ceuta is Europa. En Europa zal er staan voor jullie."

Von der Leyen benadrukt het belang van het Europese Asiel- en Migratiepact. "We hebben eindelijk een Europees akkoord en het is tijd dat dat akkoord volledig wordt geïmplementeerd. We zijn op de goede weg. De afgelopen 2 jaar is het aantal illegale aankomsten in de EU met 55 procent gedaald. Dit jaar zien we een nieuwe daling van 35 procent."

Toch wil ze de inspanningen nog opdrijven, onder meer in het versnellen van de terugkeer van uitgeprocedeerde asielzoekers. Ook wil Europa helpen om de grondoorzaken van illegale migratie aan te pakken. Doel is onder meer om jonge mensen in het Middellandse Zeegebied meer opleiding en jobkansen te bieden in hun regio. 

De nieuwe regels die de EU wil invoeren rond sociale media voor jongeren waren eerder deze week al uitgelekt, maar krijgen nu ook definitief vorm. "Geen sociale media onder 13 jaar, geen persoonlijke accounts onder 15 jaar", vat Von der Leyen samen. 

Tussen 13 en 15 jaar wil Von der Leyen 'mini-accounts' introduceren. Die accounts zouden worden gemonitord door de ouders, met beperkte rechten voor jongeren en tijdslimieten.

De regels moeten jongeren beter beschermen tegen de gevaren van sociale media. Want die zijn reëel, benadrukt Von der Leyen. "Ouders zien de prijs die betaald wordt voor al dat scrollen. Van slaaptekort over angsten tot zelfbeschadiging."

Ze verwijst naar de recente zelfdoding van de 14-jarige Oléa uit Flémalle in Wallonië. Uit respect voor Oléa en haar familie leest ze een quote voor van haar mama, in het Frans: "Je suis persuadée que sans ces réseaux omniprésents, ma fille serait toujours là. C'est trop."

Vertaald: "Ik ben ervan overtuigd dat mijn dochter er nog zou zijn zonder die alomtegenwoordige sociale media. Het is te veel." Von der Leyen geeft haar gelijk. "Het is te veel. Genoeg is genoeg."

Volgens Von der Leyen moet de EU een pad uittekenen voor uitbreiding, onder meer voor landen als Oekraïne en Moldavië. "Dit proces gebeurt op basis van verdiensten. En ik herhaal: het respect voor onze waarden is niet onderhandelbaar."

Ze verwijst daarmee naar kandidaat-lid Servië. "Ik was geschokt door de beeld van de begrafenis van Ratko Mladić in Belgrado vorige week. Hij heeft de meest afschuwelijke misdaden tegen de mensheid begaan. De verering van oorlogscriminelen heeft geen plaats in de EU."