Wat mogen we verwachten van de State of The Union van Ursula von der Leyen?

Zoals elk jaar gaat de State of the Union met de nodige geheimzinnigheid gepaard. Von der Leyen werkt, zoals haar voorgangers José Manuel Barroso en Jean-Claude Juncker, met een klein team aan haar toespraak. De eindzin kennen we al: "Long live Europe". Want zo sluit ze al haar toespraken af sinds ze Commissievoorzitter werd in 2019.

Maar wat zal ze ervoor zeggen? De voorbije weken en maanden heeft ze daarover input gevraagd aan en gekregen van andere eurocommissarissen, europarlementsleden, ministers en regeringsleiders van lidstaten.

Gevolg: een speech gevuld met een hele waslijst aan onderwerpen. Vorig jaar duurde de toespraak ruim een uur, met tal van aankondigingen en voorstellen. Want alle beleidsdomeinen moeten aan bod komen. Van landbouw en uitbreiding tot klimaat en economie, en uiteraard meer dan ooit de geopolitieke toestand.

De Europese bubbel van politici, journalisten en lobbyisten zal de speech nauwlettend in de gaten houden en analyseren: wat heeft ze gezegd, hoe heeft ze het gezegd, wat heeft ze niet gezegd? De Europese Commissie probeert zelf de spanning op te bouwen, met filmpjes als teaser, en zelfs met een online aftelklok. 

De staat waarin de Europese Unie zich bevindt, is niet zo denderend. Rusland kiest voor escalatie in de oorlog met Oekraïne, zelfs tot aan de grens met Polen. De oorlog tussen de VS en Iran drijft de energieprijzen nog hoger dan ze al waren. De Franse verkiezingen van volgend voorjaar, met een mogelijke overwinning voor Marine Le Pen, baren de Europese centrumpartijen nu al zorgen. 

De verkiezingsoverwinning van AfD in Saksen-Anhalt was een ferme waarschuwing voor de CDU, de partij van Ursula von der Leyen. Tijdens een lunch vorige week met EU-ambassadeurs zei Von der Leyen naar verluidt dat de klassieke partijen uit de overwinning van AfD lessen moet trekken. Wie een positieve campagne voert, kan verkiezingen winnen, zei ze.  Zal ze in haar toespraak een positieve toon proberen aan te slaan? 

Net zoals veel volwassenen maakt ook Ursula von der Leyen zich zorgen over de impact die sociale media en online platformen hebben op de gezondheid van kinderen. Ze liet een groep experts een rapport maken, en zal donderdag een Europees wetsvoorstel presenteren: de Kids Act. Een uniforme Europese aanpak, in plaats van regels die verschillen van land tot land.

De verwachting is dat ze de hoofdlijnen van dat voorstel al zal aankondigen tijdens haar State of the Union. Enkele onderdelen lekten gisteren al uit.

Ongetwijfeld zullen haar speechschrijvers ook inpikken op de discussie die nu woedt over de gevaren van artificiële intelligentie. 

Migratie krijgt zeker een plaats in de speech. De plotse toestroom van wel 70.000 migranten in Ceuta zorgde de voorbije zomer voor een grote politieke crisis in de Europese Unie. Verschillende regeringsleiders uit conservatieve hoek uitten forse kritiek op het migratiebeleid van de Spaanse socialistische premier Sanchez. Italië voerde grenscontroles in voor wie uit Spanje naar Italië reisde, Spanje reageerde met een gelijkaardige maatregel voor reizigers uit Italië.

Anderzijds: als de crisis in Ceuta niet wordt meegerekend, kwamen er in de eerste 8 maanden van dit jaar ruim 30 procent minder mensen illegaal de Europese Unie binnen dan in 2025. Ook het aantal mensen dat asiel aanvraagt in de EU ligt dit jaar lager dan vorig jaar. 

Toch zal Von der Leyen volgens de website Euractiv in haar speech pleiten voor een versterking van het Europese grensbewakingsagentschap Frontex. Meer grenswachters en meer middelen.  Eind oktober komt de Europese Commissie met een wetsvoorstel hierover.

De hitte en droogte van de voorbije zomer en de felle bosbranden zullen ongetwijfeld ook aan bod komen in de toespraak. De fractie van de groene parlementsleden hoopt dat Von der Leyen hieruit de les trekt dat het Europese klimaatbeleid (de Green Deal) niet verder mag worden afgezwakt.

Ze putten moed uit het feit Von der Leyen onlangs een gerenommeerde Zweedse klimaatwetenschapper (Johan Rockström) uitnodigde op een brainstormsessie van de Europese commissarissen over de State of the Union in het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren.  

De voorbije jaren lag de Green Deal zwaar onder vuur, omdat die volgens tegenstanders de concurrentiekracht van de Europese industrie ondermijnt. Het lijkt onwaarschijnlijk dat von der Leyen op de proppen komt met strenger klimaatbeleid. Maar ze heeft zeker veel argumenten om te pleiten voor nieuwe maatregelen om ons beter voor te bereiden op de gevolgen van klimaatverandering. 

De concurrentiekracht van de Europese economie wordt de topprioriteit in de speech, zegt men bij de Europese Volkspartij, de grootste Europese partij waartoe ook Von der Leyen behoort en de meeste commissarissen. De Commissie maakte al verschillende wetsvoorstellen die de industrie moeten helpen, maar de lidstaten en het parlement moeten die nog goedkeuren.

Veel nieuwe voorstellen vallen niet te verwachten: "It's time to deliver" wordt de boodschap. Uitkijken ook naar haar boodschap over China, en de massale Chinese export die de Europese industrie bedreigt. Er lopen daarover gesprekken met de Chinese overheid, maar die lijken op niets te zullen uitdraaien. Betekent dit dat Europa gaat reageren met hogere invoertarieven op Chinese producten?

Vorig jaar ging in de Belgische media de meeste aandacht naar wat Ursula von der Leyen in haar toespraak over sancties tegen Israël had gezegd. Ze pleitte toen voor  een gedeeltelijke opschorting van het associatieakkoord met Israël. (Een maatregel die er nog niet gekomen is, omdat er onvoldoende steun is bij de lidstaten).

Een ander zinnetje bleef daardoor onder de radar: het voorstel van Von der Leyen om de geïmmobiliseerde Russische tegoeden (onder andere bij Euroclear) te gebruiken om Oekraïne te helpen. De dag zelf was er amper aandacht voor het voorstel, de weken nadien des te meer, het bezorgde premier Bart De Wever veel werk en kopzorgen.

De voorbije weken pleitten Zweden, Nederland, Polen en Spanje er opnieuw voor om de Russische tegoeden te gebruiken om Oekraïne te steunen. Oekraïne heeft meer geld nodig dan gedacht. De lening van 90 miljard euro die de EU aan Oekraïne toezegde, gaat niet volstaan.

Von der Leyen is een van de meest fervente voorstanders van steun aan Oekraïne. Ze leed vorig jaar een politieke nederlaag toen premier De Wever haar voorstel over de Russische tegoeden kon blokkeren.

Grote landen zoals Italië, Frankrijk en Duitsland hebben de voorbije dagen aan Belgische diplomaten laten weten dat ze de hele Euroclear-discussie niet willen heropenen.  Uitkijken of Von der Leyen er dit jaar iets over zal zeggen, en of ze met een ander voorstel komt om Oekraïne te helpen. 

Von der Leyen heeft de gewoonte om een speciale eregast uit te nodigen voor haar State of the Union. In 2022 was Olena Zelenska, de vrouw van de Oekraïense president Zelensky te gast in Straatsburg. Met die keuze zette ze de Europese steun voor Oekraïne extra in de verf.

Dit jaar heeft ze de Canadese premier Mark Carney uitgenodigd. Ook dat is een signaal. Carney zit volop in een handelsoorlog met de Amerikaanse president Donald Trump. Hij weigerde een handelsdeal met de VS te ondertekenen.

Carney deed in februari tijdens het World Economic Forum in Davos een oproep die de wereld rondging. 'Middle powers', middelgrote machten, moeten volgens Carney meer samenwerken om een tegengewicht te vormen tegen agressieve grootmachten zoals de Verenigde Staten of China.

Ook de Europese Unie is zo'n middenmacht. Carney wil de samenwerking met de EU versterken. Geen (geassocieerd) lidmaatschap, maar een unieke vorm van samenwerking die nog verder gaat dan het CETA-handelsakkoord tussen de EU en Canada (dat overigens nog altijd niet door 10 EU-landen, waaronder België, is goedgekeurd). Welke vorm dat kan aannemen, vernemen we misschien tijdens de speech van Von der Leyen morgen.

Carney zelf geeft donderdag ook een toespraak in Straatsburg. Ook dat wordt iets om naar uit te kijken. Sommige europarlementsleden vinden dat de Europese Unie aan hem een voorbeeld moet nemen. Terwijl de EU (meer bepaald Von der Leyen) volgens hen zwichtte voor Trump en een nadelig handelsakkoord sloot met Trump, durft Carney het aan om 'nee' te zeggen, en zelfs tegenmaatregelen te nemen in de vorm van hogere invoerrechten op Amerikaanse producten. 

Eerst was Von der Leyen niet van plan om in Straatsburg te blijven om naar de speech van Carney te luisteren. Ze wou naar Brussel terugkeren, maar kreeg daarover kritiek. Nu heeft ze haar agenda omgegooid, en blijft ze toch in Straatsburg om naar Carney te luisteren. Of ze zich daarna anders gaat opstellen tegen Trump, dat valt nog te bezien.