15 jaar na Pukkelpopstorm: zo wapenen festivals zich tegen extremer weer

18 augustus 2011: die dag staat voor velen in het geheugen gegrift. Om 18.15 uur trekt een extreem zware onweersstorm met valwinden tot 170 km/u over de festivalweide van Pukkelpop in Kiewit (Hasselt). Het noodweer kost het leven aan 5 mensen, verwondt meer dan 140 personen en leidt tot de afgelasting van het festival.

Uit die storm zijn veel lessen getrokken. En: er is een nog groter bewustzijn ontstaan rond hoe snel het fout kan gaan door noodweer. 

Dat zagen we ook deze zomer, bij de start van het festivalseizoen. In het weekend van 27 juni beslisten de organisatoren van Couleur Café, Werchter Boutique en Paradise City, in overleg met de veiligheidscellen, om hun festival op het laatste moment gedeeltelijk af te gelasten vanwege naderende zware onweersbuien. Ook vele andere kleinere evenementen sloten of werden vroeger stopgezet. 

Toch zijn er in ons land nog altijd geen volledig uniforme voorschriften voor infrastructuur op festivals en evenementen. Organisatoren moeten rekening houden met een combinatie van federale en gewestelijke regels, gemeentelijke vergunningen en brandweeradviezen. Daardoor verschilt de aanpak van locatie tot locatie.

"Elk evenement is op zich een potentiële crisis", stelt Christine Merckx van de Event Confederation bij VRT NWS. "En de prioriteit is dat elk evenement veilig moet zijn."

De Event Confederation is al langer vragende partij voor een federaal kader voor veiligheidsmaatregelen specifiek voor events . "De overheid heeft voor alles regels, maar voor veiligheid wordt er blijkbaar heel ad hoc gewerkt. We zagen dat begin deze zomer bijvoorbeeld toen het heel warm werd en er daarna onweer volgde." 

Volgens Merckx is de festivalsector de voorbije 10 jaar steeds meer geprofessionaliseerd, "Vooral naar de 4 grote (Graspop Metal Meeting, Werchter, Tomorrowland, Pukkelpop) wordt met een vergrootglas gekeken, maar tegelijk worden ze ook als schoolvoorbeeld gebruikt. Dat zijn echt pioniers en voortrekkers die al doende hebben moeten leren."

Tijdens de storm op Pukkelpop in 2011 gingen veel mensen bijvoorbeeld schuilen in de Chateau-tent, maar die stortte uiteindelijk in. De controle van tenten is dan ook iets waar sindsdien nog meer wordt op ingezet, al waren de veiligheidsstandaarden ook toen al hoog.

Grote festivaltenten, podia en overkappingen worden vooraf door gespecialiseerde ingenieurs en studiebureaus berekend op windbelasting. 

Daarna worden de tentconstructies op verschillende momenten gecontroleerd. Voor de opening van het festival is er een inspectie van de tijdelijke constructies. Dan wordt onder meer gekeken naar verankering in de bodem, stabiliteit van de draagstructuur, spanning van kabels en zeilen, nooduitgangen, belasting van licht- en geluidsinstallaties.

Ook de brandweer inspecteert de tenten. Bij Pukkelpop is er zelfs nog een bijkomende controle door een extern studiebureau dat gespecialiseerd is in windbelasting op tijdelijke structuren.

En daar blijft het niet bij. Festivals zijn de weersomstandigheden de voorbije jaren op terrein nog meer op de voet gaan opvolgen. De technologieën om dat te doen, zijn intussen ook geëvolueerd. 

Veel Belgische festivals hebben daarvoor weermannen op het terrein. 

"Wij zitten in de centrale commandopost met mensen van de brandweer, politie en veiligheidsmensen, zodat we hen meteen kunnen informeren", zegt de Limburgse weerman Ruben Weytjens die net een festivalweekend op Suikerrock achter de rug heeft.

"Wat wij opvolgen gaat heel breed: buien, onweer, windstoten, UV-index, en welke gevolgen dat allemaal kan hebben op het festivalterrein."

Ze doen ook aan 'nowcasting', dat is de opvolging van het weer, op basis van radar- en satellietbeelden. "Zo kunnen wij ook mee het crowd management begeleiden en aangeven wanneer er bij buien veel mensen onder een luifel gaan toestromen en of er nooduitgangen extra opengezet moeten worden."

"Wij kunnen digitaal alles opvolgen, zolang we een goede internetverbinding hebben." 

Weytjens is tijdens zo’n festival 24 uur op 24 beschikbaar. "Met mooi weer is het natuurlijk allemaal gemakkelijk, maar wanneer we noodweer verwachten, dan wordt het alle hens aan dek. En dan moeten we doorwerken tot de veiligheid van iedereen gegarandeerd is."

Met het meer extreme weer gaan we volgens hem wel moeten leren leven. "Misschien moet de maatschappij zich er nog meer bewust van worden dat een nulrisico niet bestaat wanneer je een evenement organiseert."

Bij aangekondigd noodweer wordt de veiligheid van de constructies op het terrein ook opnieuw geëvalueerd. Organisatoren kunnen dan beslissen om zones te ontruimen, activiteiten stil te leggen of podia tijdelijk te sluiten. 

Na 2011 verschoof de focus van (overvloedige) regen naar windstoten en valwinden. De Pukkelpopramp werd immers vooral veroorzaakt door uitzonderlijk krachtige windstoten onder een onweerscel. 

Daardoor worden voor tijdelijke constructies veel duidelijkere windlimieten gehanteerd. 

Op een gemiddeld festivalterrein sluiten organisatoren vaak al delen van de site of ontruimen ze tenten bij windstoten vanaf 75 à 80 km/u, ook wanneer de constructies theoretisch windsnelheden tot 100 à 110 km/u kunnen weerstaan.

Ook de hitte wordt een steeds belangrijkere factor om rekening mee te houden. In samenspraak met de FOD Volksgezondheid is er op Pukkelpop (en andere festivals) ook een hitteplan voor de allerheetste dagen. 

Vlak na de Pukkelpopstorm was communiceren via sms en telefoon urenlang een groot probleem op het festivalterrein. Het netwerk was overbelast. Dat is intussen wel anders, ook omdat de eisen van het hedendaagse festivalpubliek qua dataverbruik veel hoger liggen. 

Benchmark Telecom is een Belgisch bedrijf uit Aalter dat ervoor zorgt dat de capaciteit van het netwerk snel tijdelijk uitgebreid kan worden.  

Het bedrijf doet dit sinds 2014 als nevenactiviteit, vooral voor Telenet, legt zaakvoerder Steven Nagels uit. "Na de Pukkelpopstorm is die vraag in een stroomversnelling geraakt." Vandaag wordt extra mobiele capaciteit op grote festivals standaard voorzien. 

Voor Pukkelpop zelf voorziet het bedrijf 7 extra opstellingen. Ter vergelijking: voor Tomorrowland waren dat er 18, het grootste aantal deze zomer. Volgens Nagels is er vanaf een bezoekersaantal van 10.000 festivalgangers sowieso altijd extra capaciteit nodig. En in noodsituaties kan er altijd nog opgeschaald worden en zijn er speciale opstellingen die ook in noodweer kunnen standhouden. 

Na de problemen met overbelaste mobiele netwerken in 2011 werd op de festivalterreinen ook sterker ingezet op noodcommunicatie via grote schermen en (nood)omroepsystemen. 

Festivals communiceren tegenwoordig ook erg uitgebreid met hun festivalgangers via hun website, apps en sociale media. Dat kan gaan van weersupdates tot meer acute crisiscommunicatie indien nodig, zoals bijvoorbeeld de ontruiming van het terrein van Werchter Boutique en Couleur Café. 

BE-alert kwam er in 2017. Het is een nationaal alarmeringssysteem dat mensen in een specifieke gevarenzone kan waarschuwen. Ook dat is tegenwoordig een belangrijk instrument voor lokale overheden om festivalgangers en omwonenden te informeren bij noodsituaties, evacuaties of uitzonderlijke weersomstandigheden. 

De veiligheid van de bezoekers, crew en artiesten staat dus altijd voorop. Daarom is het aantal mensen dat op het terrein mag (de capaciteit) en crowd management (het veilig organiseren en sturen van grote groepen mensen op een evenement, onder meer via toegangscontroles, looproutes en evacuatieplannen) heel belangrijk.

Zo moeten er onder meer voldoende nooduitgangen zijn die breed en hoog genoeg zijn. Er moet ook een duidelijk plan zijn voor een veilige en haalbare evacuatieprocedure. 

Al moet je volgens weerman Weytjens ook dat doordacht doen. "Je moet ervoor zorgen dat er geen paniek ontstaat. Een grote massa in beweging zetten naar een bepaalde zone kan ook meer onveiligheid met zich meebrengen."  

Op Pukkelpop en andere grote festivals worden er dan ook regelmatig oefeningen gedaan om samen met alle betrokken partijen de noodscenario's te evalueren. 

15 jaar na de storm is de evenementensector nog veel professioneler geworden in het omgaan met het weer en de mogelijke negatieve gevolgen die daaraan gelinkt zijn.

Toch zal een festival nooit volledig risicoloos verlopen. De uitdaging bestaat erin risico's zo vroeg mogelijk te herkennen en er zo snel mogelijk gepast op te reageren.