Snikheet, maar toch (nog) geen officiële hittegolf: houdt de definitie van het KMI nog steek?

5 opeenvolgende dagen van minstens 25 graden in Ukkel, waarvan 3 dagen minstens 30 graden: als aan deze voorwaarde wordt voldaan, is in België officieel sprake van een hittegolf.

De huidige definitie is in 2003 overgenomen van het KNMI, de Nederlandse tegenhanger van het KMI. Dat gebeurde op vraag van de media, vertelt David Dehenauw, hoofd van het departement voorspellingen bij het KMI, aan VRT NWS.

Veel meer is er eigenlijk niet aan die definitie. Ze meet geen andere zaken zoals de luchtvochtigheid, nachttemperaturen, wind of de gevoelstemperatuur. Onze definitie van 'hittegolf' hangt volledig af van wat 1 meetstation in Ukkel registreert. En omdat je pas weet of de reeks compleet is als ze voorbij is, kan een hittegolf ook pas achteraf officieel worden vastgesteld.

Dit jaar was het volgens die definitie al 1 keer raak. De hittegolf van eind juni duurde uiteindelijk 12 dagen en piekte op 26 juni met 35,5 graden in Ukkel. In juli was het ook snikheet, maar toen werd net niet aan de definitie voldaan.

Tot niet zo heel lang geleden had België geen officiële definitie. "Als er nu en dan een hittegolf was volgens de Nederlandse criteria, dan werd dat door het KMI meestal afgedaan met: wij hebben daar geen definitie voor, dit is gewoon een periode die warmer is dan anders", zegt Dehenauw.

Dat veranderde in de zomer van 2003. Toen veroorzaakte een historische hittegolf in Frankrijk duizenden doden. Ook bij ons was het toen bijzonder warm. "De vraag werd scherper gesteld, ook door de media. Toen heeft het hoofd van het KMI gezegd: oké, we moeten wel een definitie hebben."

Naar het Franse model werd toen bewust niet gekeken. "De klimatologie verschilt daar te veel. En de definitie van een hittegolf is daar ook niet uniform, omdat je verschillen hebt binnen het land", vertelt Dehenauw. Nederland ligt dichter bij ons en had wél een definitie, dus nam het KMI die gewoon over.

Dat het uitgerekend om Ukkel gaat, heeft volgens Dehenauw 2 redenen. "Ten eerste omdat het het centrum van het land is en dus representatief, ook al hebben we verschillende klimatologische zones. Neem een compromis tussen de kust, de Ardennen en Limburg en je komt ongeveer in Ukkel uit."

De tweede reden is belangrijker: "Ukkel heeft de langste meetreeks, sinds 1833. Er is geen enkel station in België dat zo'n reeks heeft." De meeste andere stations kwamen er pas na de wereldoorlogen bij, vooral na de Tweede Wereldoorlog. Om verandering accuraat te meten, volstond dat niet.

Dat de media destijds om een definitie vroegen, betekent niet dat Dehenauw gelukkig is met wat ermee gebeurt. "Het is altijd mijn standpunt geweest dat de media te veel focussen op: is het nu een hittegolf of niet.” De overheid werkt er zelf niet mee. "Hitteplannen van de overheden houden geen rekening met een hittegolf. Daar bestaan andere criteria voor", zegt Dehenauw. "Het al dan niet optreden van een hittegolf is een binair resultaat dat we eigenlijk pas kennen als het zover is, of als een deel van de warmte al voorbij is. Dat is niet het criterium voor overheden om tot actie over te gaan."

Die andere criteria zijn minder streng dan de voorwaarden om aan een hittegolf te voldoen. De waarschuwingsfase van het nationale ozon- en hitteplan wordt bijvoorbeeld van kracht zodra de zogenoemde cumultemperatuur 17 graden Celsius of meer bedraagt. 

Die cumultemperatuur bereken je door de voorspelde maximumtemperatuur voor de komende 5 dagen in Ukkel te nemen, van elke dag 25 graden af te trekken en vervolgens de verschillen bij elkaar op te tellen. Als het totaal 17 of hoger is, gaat de fase in werking. Omdat dit systeem op basis van voorspellingen werkt, kunnen zorgorganisaties een dag of twee op voorhand al gewaarschuwd worden.

Het KMI heeft sinds dit jaar beslist om niet meer te waarschuwen voor hittegolven, maar voor hittepieken, zegt Dehenauw. Code geel geldt vanaf 32 graden, code oranje vanaf 35, code rood vanaf 40. Wordt de waarschuwingsfase van het ozon- en hitteplan geactiveerd, dan geeft het KMI sowieso code geel, ook al wordt het geen 32 graden.

Dat doet het instituut omdat het vroeger wel eens gebeurde dat het ene niveau waarschuwde en het andere niet. "In plaats van te vechten met andere beleidsniveaus of andere definities, gaan we ons concentreren op waar we het sterkst in zijn", zegt Dehenauw. Het KMI doet de meteorologie, de impact op de volksgezondheid laat het over aan de FOD. "Dat is hun plaats, want dat zijn artsen. Zij werken met onze informatie."

Wie dus wacht tot het woord 'hittegolf' officieel mag vallen, wacht te lang. Tegen dan is de piek van de warmte vaak alweer voorbij.

Tussen 1892 en 1990 was er in Ukkel gemiddeld 1 hittegolf om de 4 jaar, zo becijferde het KMI eerder. In de voorbije 11 jaar waren dat er 15. Hittegolven zijn jaarlijkse kost geworden.

De vraag rijst dan: moeten we de huidige definitie herzien? "We kunnen klimatologische definities aanpassen zoveel als we willen", zegt Dehenauw. Maar dat is volgens hem het punt niet. Het echte werk zit in het op elkaar afstemmen van alle bestaande waarschuwingscriteria en in België is dat geen sinecure.

"Elk beleidsniveau staat op zijn eigen criteria. Het doel van het KMI is verwachtingen en waarschuwingen duidelijk en tijdig communiceren, zodat mensen en overheden op tijd voorzorgsmaatregelen kunnen nemen en niet dat we met elkaar in de clinch liggen. Iedereen doet een beetje water bij de wijn en dat lukt. De FOD en de regio's concentreren zich op hitteduur en de impact, het KMI op de hittepieken. Dat is ook wat de burger van ons verwacht."