Deze 2 documentaires doen me beseffen dat niet enkel AI, maar vooral de bedrijven erachter steeds machtiger worden

"Krankzinnig."

De Amerikaanse sergeant Tobias Kohl tuurt naar het scherm in zijn handen. Hij bestuurt een drone die kilometers verderop boven de grond hangt en een ander bataljon in de gaten houdt. We zitten midden in een NAVO-oefening in Duitsland.

Al snel gaat het gesprek over Oekraïne, waar drones al op eigen houtje naar hun doel vliegen en zelfstandig aanvallen.

Kohl werkt zelf met drones, maar een machine die beslist wie er sterft? Daar heeft hij het zichtbaar moeilijk mee.

Wie denkt dat AI vooral gaat over chatbots en slimme zoekmachines, krijgt in de documentaires 'Click to kill: the AI war machine' en 'Trump and the tech titans' – allebei op VRT MAX – een stevige realitycheck. 

De software die ons helpt te werken, te communiceren en informatie te vinden, wordt almaar vaker ingezet om oorlogen te voeren en politieke macht uit te oefenen.

Boven Oekraïne gaan drones op zoek naar doelwitten. In Washington schuiven miljardairs uit Silicon Valley mee aan tafel. Dat lijken 2 verschillende verhalen, maar deze documentaires tonen dat het almaar meer hetzelfde verhaal is.

In 'Click to Kill' zie je hoe AI het vuile werk overneemt: beelden scannen, data verwerken en mensen aanduiden als doelwit.

Israël gebruikt zulke systemen al een tijdje. Na een reeks aanslagen door lone wolves rond 2015 bouwde het leger systemen die moesten voorspellen wie gevaarlijk zou worden. Duizenden Palestijnen kregen een score van 1 tot en met 10. Ze werden afgeluisterd en in de gaten gehouden.

Een voormalige medewerker van de Israëlische inlichtingendiensten kijkt er nu met gemengde gevoelens op terug: "We dachten echt dat technologie de meeste van onze problemen had opgelost."

Tot 7 oktober 2023. Terreurbeweging Hamas slaat toe en niemand had het zien aankomen.

Daarna ging Israël nog verder: waar vroeger tientallen analisten naar schermen zaten te turen, produceert AI vandaag lijsten met doelwitten aan de lopende band.

Een algoritme is maar zo goed als de data waarmee het getraind is. Wie is verantwoordelijk voor de valse positieven: de burgers die sterven omdat een systeem hen verkeerd classificeerde? Die vraag blijft onbeantwoord.

Oekraïne is uitgegroeid tot het testterrein van de oorlog van morgen. Tegen het veel grotere Russische leger heeft het land maar 1 troef: slimmere technologie.

Het Amerikaanse bedrijf Palantir helpt Oekraïne om satellietbeelden, onderschepte communicatie en andere data samen te brengen. Zo weet het leger niet alleen waar iets is, maar ook wat het is: een woonhuis of toch een commandocentrum? Louis Mosley, de baas van Palantir in het Verenigd Koninkrijk, legt met trots uit hoe het bedrijf alle beschikbare data analyseert om oorlog te voeren.

Een scène blijft hangen: soldaten proberen een drone neer te halen. Ze schieten hun wapen leeg, maar missen keer op keer. Het toestel knalt neer op enkele meters van hen.

Wat in mijn oren blijft klinken, is het geluid: dat aanhoudende gezoem. Alsof een zwerm wespen boven het slagveld hangt. Zo klinkt oorlog nu.

Terwijl soldaten in Oekraïne drones proberen neer te halen, organiseert de macht zich duizenden kilometers verderop op een heel andere manier.

Bij Trumps 2e inhuldiging in 2025 zitten de techmiljardairs op de eerste rij, niet ver van de legertop. De documentaire herinnert er subtiel aan dat bedrijven als Amazon, Microsoft en Google zelfs meebetalen aan de nieuwe balzaal van het Witte Huis.

Silicon Valley, ooit symbool voor een tegenbeweging tegen alles wat naar macht ruikt, helpt vandaag mee het decor bouwen waarin macht wordt uitgeoefend.

'Trump and the Tech Titans' focust op de mensen achter die verschuiving: Elon Musk, Mark Zuckerberg van Meta, Sam Altman van OpenAI en Peter Thiel van Palantir.

Ze zijn niet alleen CEO van een gigantisch technologiebedrijf, ze willen ook mee beslissen hoe de wereld eruitziet.

Peter Thiel is voor velen de minst bekende naam in dat rijtje, maar samen met Musk wel de meest uitgesproken op politiek vlak.

In een essay uit 2009 schreef hij al dat vrijheid en democratie niet langer verenigbaar zijn: te veel regels, te veel gepraat, te weinig vooruitgang.

Thiel stak miljoenen in de carrière van J.D. Vance, nu vicepresident van de Verenigde Staten. Regeringen wereldwijd praten vandaag met Palantir over datasystemen en de rol van AI in ordehandhaving en oorlog.

Palantir speelt een opmerkelijke rol in beide documentaires: als technologieleverancier op het slagveld, en als speler in een netwerk van investeerders met politieke ambities.

We vragen ons vaak af wat AI binnenkort zal kunnen. Beide documentaires stellen een minstens even dringende vraag: wie controleert de technologie die nu al beslist over leven en dood, en wie heeft daardoor ook de politieke touwtjes in handen?

Die politiek speelt zich soms ook ver af van Washington, Silicon Valley of het Oekraïense front.

In Boxtown, een historisch zwarte wijk in de Amerikaanse stad Memphis, maken bewoners zich zorgen over de impact van de datacenters van Elon Musks xAI, zijn AI-bedrijf, op hun gezondheid en leefomgeving.

Terwijl miljarden dollars richting AI vloeien, vrezen zij voor meer luchtvervuiling en gezondheidsproblemen. Het is een herinnering dat de AI-revolutie niet alleen winnaars kent, maar ook mensen die de gevolgen ervan letterlijk in hun achtertuin voelen.