Nieuwe Ketnet-reeks 'No yap!' toont hoe makkelijk kinderen energiedrankjes en alcohol kopen: "Het ging té makkelijk"

Energiedrankjes zijn al jaren niet meer weg te denken uit de supermarkt. De kleurrijke blikjes en zoete smaken maken ze bijzonder populair bij jongeren.

In de eerste aflevering van ‘No yap!’ trekken Matthias El Benni (13), Klara Mathot (11) en Seb Van den Brande (11) eropuit om te onderzoeken hoe gemakkelijk kinderen bepaalde drankjes kunnen kopen. In verschillende winkels proberen ze energiedrankjes, alcoholvrije bieren en alcoholische dranken af te rekenen.

Bij een eerste test krijgt Seb zonder problemen een blikje Red Bull, een Monster Energy en een alcoholvrije Jupiler mee. Alleen bij dat laatste drankje stelt een kassier kort een vraag over zijn leeftijd. Een collega grijpt vervolgens in: "Laat het maar, hij mag dat kopen."

Ook Matthias, op dat moment nog maar 12 jaar, slaagt erin om zonder vragen verschillende energiedrankjes af te rekenen. Tussen de kleurrijke blikjes vindt hij een drankje met 4 procent alcohol. Dat krijgt hij aanvankelijk gewoon mee aan de kassa. Later brengt hij het zelf terug en krijgt hij zijn geld terugbetaald.

In een derde test slagen Matthias en Klara er eveneens in om onder meer een Monster Energy, een Red Bull, een alcoholvrij bier en een alcoholisch drankje mee te krijgen, zonder dat hun leeftijd ter sprake komt. 

De vaststelling roept bij de kinderen een logische vraag op: mag dat eigenlijk wel?

Voor energiedrankjes is het antwoord eenvoudig: in België geldt geen wettelijke minimumleeftijd voor de verkoop ervan.

Dat is niet overal zo. Verschillende Europese landen, waaronder Polen, Litouwen, Letland, Roemenië en Hongarije, voerden de voorbije jaren wel beperkingen in voor minderjarigen. In het Verenigd Koninkrijk loopt een debat over een mogelijke leeftijdsgrens.

Voor alcohol gelden in België wél duidelijke regels. Bier en wijn mogen niet verkocht worden aan jongeren onder 16 jaar. Sterke drank is verboden onder 18 jaar.

Om te begrijpen wat energiedrankjes met het lichaam doen, trekken de kinderen naar toxicoloog Jan Tytgat. Volgens hem zijn vooral de cafeïne en de grote hoeveelheid suiker in energiedrankjes redenen tot bezorgdheid.

"Cafeïne is een stimulerende stof die inwerkt op onder andere de hersenen, het hart en de spieren", legt hij uit. "Je mag op een dag niet meer dan 3 mg cafeïne per kilogram lichaamsgewicht binnenkrijgen. Als je 50 kilogram weegt, betekent dat maximaal 150 mg cafeïne op een dag. In een standaardblikje zit 80 mg."

"Suikers leveren energie, maar te veel suiker verhoogt het risico op onder meer overgewicht en diabetes." Ook suikervrije varianten van de energiedranken vindt hij niet vanzelfsprekend. "Die bevatten vaak kunstmatige zoetstoffen waarvan je evenmin beter niet te veel binnenkrijgt."

Kinderen kunnen de effecten van energiedrankjes sterker voelen dan volwassenen. "Ze zijn kleiner en hebben een lager lichaamsgewicht. Daardoor leidt dezelfde hoeveelheid cafeïne tot hogere concentraties in het bloed." Mogelijke gevolgen zijn onder meer nervositeit, rusteloosheid en slaapproblemen. Sommige kinderen kunnen zich tijdelijk beter concentreren, maar tegelijk ook hyperactiever worden.

Toch is volgens de toxicoloog 1 blikje voor de meeste kinderen niet meteen problematisch. "Als een kind eens een blikje drinkt – liefst enkel bij speciale gelegenheden – is er eigenlijk niets aan de hand. Het probleem ontstaat wanneer je regelmatig grote hoeveelheden drinkt, en dat geldt zowel voor kinderen als voor volwassenen."

Het Vlaams Instituut Gezond Leven wijst erop dat energiedrankjes in de Voedingsdriehoek tot de rode bol behoren, samen met producten die veel suiker, vet of zout bevatten en die je beter zo weinig mogelijk gebruikt. "Ze zijn in het bijzonder niet geschikt voor kinderen en jongeren." 

Daarom raadt Gezond Leven aan om vooral water te drinken en energiedranken te vermijden. "Ook in scholen, jeugdwerkingen en sportclubs pleiten we ervoor dat water de standaard dorstlesser wordt en energiedranken geweerd worden. Dat past idealiter binnen een breder beleid rond gezonde voeding, dat op verschillende strategieën inzet, zoals educatie, aanbod en afspraken. Zo wordt de gezonde keuze de makkelijkste keuze in de omgeving van kinderen en jongeren."

De opnames hebben indruk gemaakt op presentator Matthias. Hij is verbaasd hoe gemakkelijk hij, Seb en Klara sommige drankjes konden kopen. "Ik dacht dat het niet ging lukken, dat ze ons niets zouden willen verkopen", vertelt hij. Dat bleek dus anders uit te draaien. “Het ging té makkelijk.”

Volgens Matthias hebben hij en zijn leeftijdsgenoten meer bescherming nodig. “Ik denk dat we totaal niet beseffen wat de mogelijke gevolgen van te veel energiedrank kunnen zijn." Hij hoopt dat ze na het zien van de aflevering kritischer naar energiedrankjes kijken. "Ik hoop dat kinderen hun vrienden durven tegen te houden als die een energiedrankje willen kopen. Gewoon zeggen: 'Nee, doe dat niet. Dat is niet gezond voor jou. Ik heb dat gezien in ‘No yap!’'."

Het idee voor ‘No yap!’ ontstond bij Matthias thuis. Zijn vader werkt bij het betrokken productiehuis van televisiemaker Luk Alloo, Xinix TV. Toen Matthias vroeg of hij eens een programma van zijn vader mocht bekijken, kreeg hij te horen dat die niet voor kinderen bedoeld waren. "Ik vroeg: ‘Waarom maken we geen televisie voor kinderen?’. Mijn papa zei: bedenk er maar eentje."

En dus kroop Matthias in zijn pen. "Ik heb mijn idee opgeschreven, heb gebrainstormd, heb kinderen geïnterviewd over de vragen waarmee ze zitten." Uiteindelijk belandde het concept bij Ketnet, dat enthousiast reageerde. 

In ‘No yap!’ onderzoeken de kinderen onderwerpen die ze thuis niet zomaar kunnen uitzoeken. Soms gaan ze daarbij zelfs undercover. "Boomers doen dat al jaren in televisieprogramma's", lacht Matthias. "Nu laten wij zien dat kinderen dat ook kunnen." De overige afleveringen gaan over andere culturen, labels op films en games en geld bijverdienen.

Matthias is zo de jongste audiovisueel auteur die geregistreerd staat bij Sabam. Voor het programma werden nog 4 andere jonge speurders gezocht. "We kenden elkaar helemaal niet", zegt Matthias. "Via een casting hebben ze de leukste, slimste en sympathiekste kinderen gekozen. Ondertussen zijn we heel goede vrienden geworden."