"Het heeft me altijd geprikkeld dat zo weinig mensen sepsis kennen, terwijl het zo'n aanwezige killer is." Dat zegt Tom Vanacker, die door minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke als nationaal sepsiscoördinator is aangesteld. De vraag naar een nationaal sepsisplan kwam er 2 jaar geleden na een Pano-reportage. "Sepsis, een aandoening waarbij het lichaam overreageert op een infectie, moet bij iedereen een belletje doen rinkelen", zegt Vanacker over zijn nieuwe rol in een gesprek met VRT NWS.
Tom Vanacker gaat sepsisplan uitrollen in ons land: "Meeste mensen weten wat beroerte is, maar sepsis is veel minder bekend"
Als sepsiscoördinator gaat Tom Vanacker de komende jaren het nationaal sepsisplan uitrollen. Vanacker is al jaren actief in de medische wereld. Hij werkte 25 jaar lang als verpleegkundige op de afdeling Intensieve Zorg van UZ Gent. De laatste jaren was hij er kwaliteitscoördinator.
"In het ziekenhuis heb ik gezien welke ravage sepsis bij patiënten kan aanrichten. Het heeft me altijd geprikkeld omdat zo weinig mensen sepsis kennen, terwijl het zo’n aanwezige killer is."
Pano-reportage was aanzet
De aanzet voor dit nationaal sepsisplan kwam er na de Pano-reportage 'Kwaad bloed', die in november 2023 werd uitgezonden. Sepsisoverlevers en familieleden van overleden patiënten getuigden in de reportage hoe symptomen te laat herkend werden door artsen en verpleegkundigen, vaak met dramatische gevolgen.
Sommige mensen overlijden, anderen houden er zware gevolgen aan over. Ze verliezen soms lichaamsdelen omdat die tijdens sepsis te weinig zuurstof krijgen of ze hebben blijvende orgaanschade. Ook patiënten die geen amputaties moeten ondergaan, moeten vaak jarenlang herstellen en worden nooit meer de oude.
Minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke (Vooruit) vroeg de dag na de Pano-reportage aan infectiologe Erika Vlieghe (UZA) om de krijtlijnen uit te tekenen voor dit nationaal sepsisplan. Vlieghe stelde een expertengroep samen van 60 huisartsen, intensivisten, spoedartsen, verpleegkundigen en sepsisoverlevers.
Dat resulteerde 6 maanden later in een lijvig rapport met aanbevelingen om sepsis beter aan te pakken. Nu, 2 jaar later, laat Vandenbroucke het plan uitvoeren.
Wat stond er in het rapport van de expertengroep o.l.v. Erika Vlieghe?
Sepsis begint altijd met een infectie. Daarom moet meer aandacht besteed worden aan het voorkomen van infecties, bijvoorbeeld door vaccinatie en door betere handhygiëne.
Sepsis moet een prominentere plaats krijgen in de opleiding en bijscholing van artsen en verpleegkundigen. Daarnaast is meer aandacht nodig voor sepsis bij het grote publiek. Dat kan onder andere door middel van voorlichtingscampagnes.
Er moet meer gebruik gemaakt worden van waarschuwingssystemen om sepsis vroegtijdig op te sporen. Die systemen kunnen mensenlevens redden, maar toch worden ze in veel ziekenhuizen nog niet gebruikt. Daarnaast moeten ziekenhuizen zorgen voor Rapid Response Teams om snel in te grijpen bij patiënten die sepsis doormaken maar die niet op de afdeling intensieve zorg liggen.
Sepsispatiënten hebben vaak maanden of zelfs jaren last van fysieke beperkingen, cognitieve problemen en psychologische klachten. De helft van de sepsispatiënten is 2 jaar na ontslag uit het ziekenhuis nog altijd niet volledig hersteld. Daarom moet er meer aandacht komen voor revalidatie en nazorg.
Er moet een sepsisregister komen om patiëntgegevens te verzamelen. Er is ook nood aan meer onderzoek, zodat sepsis gerichter kan worden aangepakt.
Sepsisplan van start
Het nationaal sepsisplan moet de aanpak van sepsis verbeteren en zorgen voor meer bewustwording bij het grote publiek, maar ook bij zorgverleners.
"Sepsis moet bij iedereen een belletje doen rinkelen", zegt Vanacker. "Dat is een vereiste om tot vroege herkenning te komen. Terwijl de meeste mensen weten wat een hartinfarct of een beroerte is, is sepsis veel minder gekend. Ook bij zorgverleners moet er eenduidige communicatie zijn."
Wat is sepsis?
Sepsis begint met een ernstige infectie. Dat kan een infectie zijn met een bacterie, een virus of een parasiet. Je immuunsysteem merkt de indringer op en reageert. Dat gaat vaak gepaard met pijn en koorts, maar op zich is dat geen probleem. Het is een normale reactie van je lichaam.
Sepsis ontstaat wanneer het immuunsysteem overreageert. Deze overreactie kan leiden tot orgaanfalen en levensbedreigende complicaties.
Hoe herken je sepsis en wat moet je dan doen?
Verschillende symptomen kunnen wijzen op sepsis:
ongewoon hoge (of lage) lichaamstemperatuur
koude rillingen
versnelde hartslag
kortademigheid
extreme pijn, soms zo erg dat mensen het gevoel hebben dat ze doodgaan
verwardheid, sufheid
een bleke huidskleur
blauwe of paarse vlekken op de huid
uitdroging, weinig of niet moeten plassen
Een beginnende sepsis is soms moeilijk te onderscheiden van een banale, doordeweekse infectie. Om het onderscheid te maken zijn er alarmsignalen waar je op kan letten:
Aanhoudende koorts kan wijzen op sepsis. Als je lichaamstemperatuur na verloop van tijd niet zakt, contacteer dan de huisarts.
Sufheid en verwardheid zijn typische symptomen van sepsis, al is de patiënt zich daar niet altijd van bewust. Als je merkt dat een familielid suf en verward is, dring er dan op aan van zeker naar de dokter te gaan, ook als de patiënt dat liever niet wil.
De toestand van sepsispatiënten kan snel verslechteren. Daarom neem je beter geen risico's als je merkt dat de patiënt achteruit blijft gaan.
Al de andere facetten van het nationaal sepsisplan zullen de komende jaren gefaseerd gebeuren. "Dit nationaal sepsisplan is niet alleen iets van de federale overheid, maar zal ook moeten gedragen worden door alle andere overheden en stakeholders", zegt Vanacker. "Met mijn passie en overtuiging ga ik proberen iedereen mee te krijgen."
Sepsisregisters
Nog voor de Pano-reportage in 2023, riep de Wereldgezondheidsvergadering (WHA) in 2017 sepsis al uit tot een prioriteit voor de wereldgezondheid. Lidstaten werden gevraagd om actie te ondernemen bij het ontwikkelen en implementeren van nationale strategieën om de preventie, diagnose en behandeling van sepsis te verbeteren.
Maar in België ontbreekt het al jaren aan betrouwbare cijfers. Sepsis wordt in ziekenhuizen niet geregistreerd en het aantal overlijdens door sepsis is daarom een blinde vlek. Landen als Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Zweden hebben wel zo'n sepsisregister.
Op basis van gegevens gepubliceerd in het tijdschrift The Lancet in 2020 bleek dat in België jaarlijks 41.000 patiënten sepsis doormaken, waarvan er 7.600 overlijden. Met een sepsisregister zouden we sepsis dan ook gerichter kunnen aanpakken. "In medische dossiers moeten zorgverleners vermelden als een patiënt sepsis heeft doorgemaakt, zodat we data kunnen verzamelen. Voor patiënten is het ook belangrijk om dit te weten", zegt Vanacker.
"Ik ga nu ook op het veld kijken van welke projecten we iets kunnen opsteken", gaat Vanacker verder. "Verschillende ziekenhuizen, zoals Maria Middelares, hebben gedreven Rapid Response Teams die ingrijpen als patiënten sluimerend subtiel achteruitgaan en hen tijdig naar Intensieve Zorg brengen." Hij verwijst ook naar het UZA waar patiënten die sepsis riskeren, thuis worden opgevolgd en naar AZ Groeninge waar men sepsis met artificiële intelligentie vroegtijdig probeert op te sporen.
Hoe wordt sepsis behandeld?
Sepsis kan je niet zelf behandelen, medische hulp is altijd nodig. In het ziekenhuis kunnen ze verschillende dingen doen om sepsis onder controle te krijgen:
De bron van de infectie wordt opgespoord
Als een bacteriële infectie aan de basis ligt, wordt een behandeling met antibiotica opgestart
De patiënt krijgt vocht toegediend om uitdroging te voorkomen
De toestand van de patiënt wordt nauwkeurig opgevolgd
Organen die uitvallen, worden ondersteund door bijvoorbeeld bloeddrukverhogende medicatie toe te voegen
Doel
Het voornaamste doel van dit nationaal sepsisplan is dus meer aandacht en bewustwording voor sepsis om op die manier veel menselijk leed te vermijden.
Ilse Malfait, sepsisoverlever en medeoprichter van Sepsibel, de organisatie die de belangen van sepsispatiënten behartigt, is blij met dit plan: "Bij mij zijn 37 uur verloren gegaan, terwijl elk uur telt. Dat mag nooit meer gebeuren. Bewustwording is een noodzaak."
Preventie, bewustwording en vroegtijdig ingrijpen kan ook hoge zorgkosten verminderen, besluit Tom Vanacker. "Het budget voor dit nationaal sepsisplan zal zich op termijn meer dan terugverdienen. In Groot-Brittannië heeft uitgewezen dat het nationaal sepsisplan wat kosten betreft zichzelf 6 keer heeft terugverdiend. Dus die vermijdbare kosten zijn aanzienlijk."