Onderzoekers hebben met verbazing akte genomen van intens geweld tussen 2 groepen chimpansees in Oeganda. Het opvallende is dat de vechtende partijen vroeger goed bevriend waren, en er geen vuiltje aan de lucht was. De zeldzame gebeurtenis is beschreven in een uitgebreide studie in Science.
Bevriende chimpansees in Oeganda eindigen in rivaliserende clans: 28 doden bij zeldzame bendeoorlog
Michaël Torfs
Gepubliceerd:
In het kort:
In Oeganda zijn 2 groepen chimpansees slaags geraakt.
Eerst leefden ze jarenlang in vriendschap samen als 1 groep, later ontstonden 2 clans en was er bruut geweld met verschillende doden.
Het gaat om een heel zeldzame gebeurtenis, of althans een die nog niet vaak is waargenomen.
Mogelijk was de groep te groot geworden.
Ook het wegvallen van enkele mannetjes en de komst van een nieuw alfamannetje kan een rol gespeeld hebben.
Onderzoekers proberen er conclusies uit te trekken voor de mens.
De chimpansees leefden jarenlang samen in het nationaal park Kibale in Oeganda. Ze vormden een hechte gemeenschap, droegen zorg voor elkaar en voerden samen taken uit zoals het verdedigen van het territorium. Maar vanaf 2015 begon het allemaal te keren, melden de onderzoekers in hun studie .
De groep viel uit elkaar en 3 jaar later waren er 2 aparte gemeenschappen ontstaan. Sinds 2018 vonden er in totaal 24 aanvallen plaats van de ene groep tegen de andere, vaak in goed georganiseerde raids. Daarbij zijn zeker 28 chimpansees gedood, waaronder 19 jonge exemplaren. De onderzoekers maken zelfs de vergelijking met een burgeroorlog bij de mens.
Het was chaos. Ze begonnen tegen elkaar te roepen en te schreeuwen
John Mitani, onderzoeker
"Het was chaos. Ze begonnen tegen elkaar te roepen en te schreeuwen, en gingen elkaar achterna zitten", vertelt John Mitani, professor emeritus aan de universiteit van Michigan, aan de Amerikaanse zender NBC. Hij had de chimpansees al 20 jaar opgevolgd toen het geweld uitbrak, en was vanop de eerste rij getuige van de ommekeer.
De rivaliserende groepen kregen de naam 'Western' en 'Central Ngogo' mee. De Western-clan begon als de minderheidsgroep en was verantwoordelijk voor alle aanvallen. Hun aantal groeide van 76 naar 108, terwijl de Central Ngogo-clan een langzame neergang beleefde.
Ook de collega's van Het Kwartier gaan door op de kwestie: beluister de podcast hier .
Kleine chimpansees uit armen moeders gerukt en gedood
De aanvallen waren wreed en gemeen. Baby-chimpansees werden uit de armen van hun moeders gerukt en doodgeslagen.
Wanneer volwassen mannetjes werden aangevallen, is er sprake van collectieve agressie tegenover een weerloos, enkel individu. Daarbij werden soms de testikels afgerukt. Mitani getuigt dat het hard was om naar te kijken. "Ik word er niet vrolijk van", vertelt hij.
Te grote groep, wegvallen van schakels en nieuw alfamannetje
De onderzoekers hebben de chimpansees 30 jaar lang op de voet gevolgd. Onder meer de sociale netwerken werden in kaart gebracht, dankzij gps-data. De hamvraag is nu hoe dit is kunnen gebeuren.
De hoofdtheorie is dat de groep te groot was geworden. Chimpansees leven meestal samen in groepen van ongeveer 50 dieren, terwijl de groep in kwestie er ongeveer 200 telde. Dat kan de sociale samenhang onder druk hebben gezet.
Vóór de groep uiteenviel, stierven er 5 volwassen mannetjes, mogelijk door ziekte, wat ook enkele cruciale sociale connecties kan hebben verbroken. Bovendien kwam er in 2015 een nieuw alfamannetje bij, een dominante figuur extra dus. "Dat kan een groot verschil maken, want het verstoort de zaken redelijk hard. Er kan meer agressie optreden, en vriendschappen kunnen veranderen", stelt Mitani.
Een absolute primeur is het niet. Jane Goodall, die heel wat research deed naar chimpansees, was ook al eens getuige van een versplintering van een groep waarna leden van de ene groep de andere aanvielen.
Maar het blijft uitzonderlijk, vertelt primatoloog Edwin van Leeuwen van de universiteit van Utrecht aan VRT NWS. Hij bestudeert als wetenschapper het gedrag van primaten zoals apen en mensapen. "Ik werk al lang in dit veld en heb het zelf nog nooit gezien, of ervan gehoord van collega's."
Van Leeuwen ondersteunt de theorie van de onderzoekers over waarom het fout kan zijn gelopen. "Een groep van 200 is echt wel extreem groot. Normaal zit je aan groepen van 50 tot 70 of 80."
Vlooien en eten om de sociale banden aan te halen
Hij noemt wat er is gebeurd is een bijna noodzakelijk gevolg van het grote aantal. "In elke groep chimpansees worden op bepaalde uren van de dag de banden gesmeed en aangehaald. Denk aan vlooien of eten."
"Maar dat kan je natuurlijk maar met een beperkt aantal. Met 200 lukt dat niet meer en raken sommigen van elkaar vervreemd. Als er niet meer begroet en gevlooid wordt, verwatert het contact. Bij mensen is dat hetzelfde in een te grote groep."
In een groep van 200 wordt het moeilijk om met iedereen een goed sociaal contact te houden
Edwin van Leeuwen, primatoloog
Daar komt dan het wegvallen bij van enkele individuen, die misschien goed waren in sociaal contact en belangrijk voor het hele netwerk, schetst Van Leeuwen.
"Het alfamannetje dat erbij kwam, had dan weer een disproportionele invloed op de sfeer en het sociale aspect. Hij kan agressief of net sociaal zijn, maar zal dat wel uitdragen en de rest van de groep meenemen. Misschien had hij een vijandige band met de andere groep. Iedereen heeft zijn verleden."
En wat zegt dat over de mens, een nauwe verwant?
Aangezien chimpansees nauw verwant zijn aan mensen, wordt de vraag gesteld of we hier iets uit kunnen leren over de mens.
Van Leeuwen trekt de parallel met universele principes zoals sociale relaties en de rol van sociale netwerken, en relaties die kunnen verwateren bij te weinig contact.
De onderzoekers zeggen dat het aantoont dat verschillen in cultuur, ras, godsdienst of politieke denkpatronen niet per se de hoofdoorzaak van een conflict zijn. Want bij de chimpansees bestaan die niet, en toch ging het fout.
"Het is misschien wat verder gezocht", zegt Van Leeuwen. "Anderzijds is de chimpansee net als de bonobo heel nauw verwant aan de mens. We hebben gemeenschappelijke voorouders en groeiden pas 5 à 7 miljoen jaar geleden uit elkaar."
