Vergeet dat van die vredelievende bonobo: ze zijn even agressief als chimpansees (en de mannetjes krijgen vaker op hun kop)

Zijn wij mensen, diep vanbinnen, een vredelievende of een oorlogszuchtige diersoort? Nu de raketten in het Midden-Oosten alweer over en weer vliegen, lijkt de vraag zichzelf te beantwoorden.

Toch is die vraag zo oud als de mensheid zelf. Wetenschappers, filosofen en tooghangers zoeken het dan graag al eens bij onze naaste familie in het dierenrijk: de mensapen. Want hoe gedragen die zich? Chimpansees, bijvoorbeeld, zijn brutaal. Samen op plundertocht trekken, apen uit de eigen groep verscheuren en zelfs jongen doden: ze draaien er hun poot niet voor om.

Bonobo's zijn dan weer veel gezapiger en lossen alles liefst op met een potje vrijen.

Tenminste, dat is het clichébeeld dat al jarenlang meegaat. Chimpansees en bonobo's zouden zich, gescheiden door de kilometers brede Congorivier, verschillend ontwikkeld hebben.

Chimpansees krijgen meer af te rekenen met roofdieren en zijn ook minder zeker van hun voedsel, waardoor agressieve mannetjes een evolutionair voordeel hebben. Die problemen spelen minder voor bonobo's, wat dan weer zou hebben geleid tot een vriendelijkere, door vrouwen gedomineerde samenlevingsvorm. Zo luidt de theorie die lang gangbaar was.

Maar een team van Belgische en Nederlandse onderzoekers stelt dat idee nu bij in een nieuwe studie  in het wetenschappelijk tijdschrift Science Advances.

"Al zo'n 15 jaar bestudeerden we bonobo's. En we hadden gemerkt dat die in veel gevallen niet voldoen aan het profiel van de vredelievende mensaap", vertelt bioloog en gedragsgeneticus Nicky Staes (Universiteit Antwerpen). "Er waren soms heel felle conflicten, en in sommige groepen kwam dat ook heel vaak voor."

Misschien hebben we een vertekend beeld van de bonobo omdat die nu eenmaal moeilijker te bestuderen is, vermoedt Staes. De bonobo komt enkel in de Democratische Republiek Congo voor, waar het door de vele burgeroorlogen zelden veilig werken was. "Maar er bestaan recente wildstudies die serieuze conflicten tussen bonobo's beschrijven, onder andere van vrouwtjes die samen een mannetje aanvallen dat nadien zwaargewond verdwijnt."

Staes en het team wilden het systematischer aanpakken. Ze zochten hun heil daarom in dierentuinen over heel Europa. Daar bestudeerden ze alles samen 110 chimpansees en 88 bonobo's, verspreid over 22 leefgroepen.

Staes erkent dat dat zo zijn beperkingen heeft: je observeert geen dieren in hun natuurlijke omgeving. Anderzijds filter je zo wel factoren weg die het gedrag in het wild mee zouden kunnen beïnvloeden, argumenteert ze, zoals hoeveel voedsel er beschikbaar is, en hoeveel andere apengroepen en roofdieren er in de buurt leven.

Uiteindelijk tekenden de onderzoekers 3.243 gevallen van agressie op, van bedreigingen tot daadwerkelijke klappen. En verbazend genoeg bleken de chimpansees niet merkelijk agressiever dan de bonobo's.

Wel waren er duidelijke verschillen tussen de seksen. En de mannetjes kwamen er telkens bekaaid vanaf.

"Bij chimpansees zijn vooral de mannetjes agressief, en dat zowel naar mannetjes als naar vrouwtjes toe", legt Staes uit. "Bij bonobo's zijn de mannetjes en de vrouwtjes even agressief, maar is het geweld vooral op mannetjes gericht."

Bij de bonobo's zijn de vrouwtjes de dominante sekse. Daarom hadden de onderzoekers verwacht dat die zowel agressief zouden zijn naar mannetjes als naar vrouwtjes toe. "Maar dat blijkt niet zo te zijn. De mannelijke bonobo's zijn even agressief als de vrouwtjes, maar bijna nooit naar vrouwtjes toe."

"De vrouwtjes zijn dan weer bijna nooit agressief naar elkaar toe. Wel spannen ze vaak samen tegen mannetjes. En als vrouwtjes toch onderling een conflict hebben, dan lossen ze het eerder op met seks. Hun agressie reageren ze dan af op mannetjes die in de buurt lopen."

Dat beeld van de agressieve chimp en de lieve bonobo kan dus op de schop, vinden de onderzoekers. Uit hun werk bleek er immers geen verschil tussen de soorten. "De 2 meest agressieve apengroepen die we bestudeerden, waren bonobo's, maar de 2 minst agressieve ook", merkt Staes op.

Wellicht spelen groepsdynamieken een belangrijkere rol dan de soort, vermoeden de wetenschappers.  Hoe normaal agressie bevonden wordt, hangt dan meer af van de karakters die je samen zet, of van de omstandigheden: is er veel voedsel voorhanden, lopen er veel gevaarlijke roofdieren rond, en hoe groot is de concurrentie om een partner te vinden. 

"Het was een leuke discussie: komen wij mensen nu van een vredelievende voorouder die alles met seks oploste, zoals de bonobo, of van een agressieve zoals de chimpansee?", besluit Staes. "Maar wij tonen aan dat het verschil helemaal niet zo groot is."