Biologe Jane Goodall (91) overleden: chimpansee-onderzoeker die bleef vechten voor natuurbescherming

"Hoelang denk je dat je geassocieerd zal worden met chimpansees?", vraagt een interviewer in de jaren 70 al aan de jonge Jane Goodall. "Het is moeilijk te zeggen, maar waarschijnlijk totdat ik sterf", is het antwoord. "Al kan ik je niet zeggen hoelang dat nog zal duren." 

Op dat moment is Goodall dan ook al jaren aan de slag als etholoog (een tak van de biologie waarbij het gedrag van dieren in hun natuurlijke biotoop onderzocht wordt) in Tanzania. 

Nu is Goodall op 91-jarige leeftijd overleden. Maar haar erfenis gaat veel verder dan haar onderzoek naar wilde chimpansees. Zo reisde ze vanaf de jaren 80 als activiste de wereld rond. Haar missie: het belang van natuurbescherming in de verf zetten, ook voor het voortbestaan van de mens.

In de jaren 50 is al duidelijk dat chimpansees nauw verwant zijn aan mensen, maar over het gedrag van de diersoort die in de Afrikaanse bossen leeft, is dan nog maar erg weinig geweten.

De Britse antropoloog Louis Leakey, die denkt dat chimpansees hem kunnen helpen om het gedrag van onze vroegste voorouders te begrijpen, start daarom een studie naar wilde chimpansees in Tanzania op. Daarvoor gaat hij op zoek naar iemand die met een open blik het veld in kan gaan, niet beïnvloed door wetenschappelijke theorieën.

Uiteindelijk kiest hij voor Jane Goodall, zijn 26-jarige assistente met een passie voor dieren, maar zonder wetenschappelijk diploma. "Als klein meisje droomde ik altijd dat ik als man op avontuur ging. Ik wilde dingen doen die vrouwen toen niet deden, zoals reizen naar Afrika en samenleven met dieren", zegt Goodall later in de documentaire 'Jane'.

Goodall krijgt in 1960 de kans om naar Gombe Stream National Park te reizen. Ze start er als eerste aan een langdurig onderzoek naar wilde chimpansees.

"In die tijd vond men het niet verantwoord dat een jong meisje alleen naar de Afrikaanse wildernis ging, dus mijn moeder vergezelde me", aldus Goodall. "Zij heeft nooit tegen me gezegd dat ik bepaalde dingen als meisje niet zou kunnen, ook al was dat wat alle andere mensen tegen me zeiden."

"Dat ik een vrouw was kwam op sommige momenten wel goed van pas", zei Goodall in een terugblikkend interview met Time Magazine. "De Afrikaanse landen begonnen net onafhankelijk te worden en witte mannen werden nog steeds als een bedreiging gezien. Bij mij was dat niet het geval."

Dag in dag uit gaat de jonge onderzoekster, gewapend met een notitieboekje, een potlood en een verrekijker, op zoek naar de chimpansees in de bossen van het gebied. Dat doet ze op een eigen, vernieuwende manier.

"Terwijl ik in Tanzania was, vertelden andere wetenschappers me dat ik mijn hele studie naar chimpansees verkeerd had gedaan", vertelt ze later in een interview aan National Geographic. "Ze vonden dat ik de apen geen namen had moeten geven. Dat ze gewoon genummerd hadden moeten worden. Dat was toen hoe wetenschappers dat deden."

Goodall ziet het als haar missie om geaccepteerd te worden door de chimpansees en tussen hen te leven. Zo probeert ze de mensapen maandenlang voorzichtig te benaderen, tot de dieren uiteindelijk wat gewend raken aan de vreemde witte gast in hun leefgebied.

Zeker als de chimpansee die Goodall 'David Greybeard' genoemd heeft zelf toenadering tot haar zoekt, heeft ze het vertrouwen van de dieren gewonnen. Ze kan zich echt mengen onder de groep en de chimpansees van dichtbij bestuderen.

Goodall doet heel wat baanbrekende ontdekkingen tijdens haar observaties van de chimpansees. Zo leert ze over het sociale gedrag van de dieren, bijvoorbeeld tijdens het vlooien, maar ook dat de dieren aan een vorm van oorlogsvoering en zelfs aan kannibalisme doen.

Door haar onderzoek merkt Goodall vooral dat het gedrag van de chimpansees dichter bij dat van mensen aansluit dan gedacht wordt. Ze merkt dat de mensapen eigen persoonlijkheden hebben en blij, verdrietig, bang of jaloers kunnen zijn. Goodall verzamelt haar bevindingen in het populaire boek 'In the shadow of man'.

"Als ik een chimpansee in de ogen kijk, zie ik een denkende en redenerende persoonlijkheid", vertelt ze in 'Jane'. "Maar in die tijd dachten de meeste wetenschappers dat alleen mensen in staat waren om rationeel te denken. Gelukkig was ik niet naar de universiteit geweest en wist ik die dingen niet."

Vooral dat Goodall beschrijft hoe chimpansees stokken gebruiken om termieten uit een hoop te halen, verontwaardigt de wetenschappelijke gemeenschap van de jaren 60. Academici gingen er namelijk van uit dat alleen mensen in staat waren om gereedschappen te maken en te gebruiken. De observaties roepen daarom vragen op over wat het betekent om mens te zijn.

"Sommige mensen zeiden dat mijn waarnemingen niet serieus genomen moesten worden, omdat ik een jong, ongetraind meisje was", vertelt Goodall. Haar mentor Louis Leakey neemt haar wel serieus. "We moeten het gereedschap herdefiniëren, de mens herdefiniëren of chimpansees accepteren als mensen", zegt hij.

Goodall wordt steeds bekender en geleidelijk aan groeit het onderzoekscentrum in Gombe Stream National Park, onder meer door extra financiering. 

"Jaloerse mannelijke wetenschappers zeiden dat ik mijn bekendheid te danken had aan mijn looks", vertelt Goodall later in de podcast 'Call her daddy'. "Ze zeiden: 'National Geographic zou haar toch niet op de cover zetten als ze geen mooie benen had?' Ik wilde gewoon met de chimpansees blijven werken, dus als mijn benen daar geld voor opleverden: dankjewel benen."

Er komen steeds meer studenten en onderzoekers in het onderzoekscentrum terecht. Ook cameraman Hugo van Lawick komt naar Tanzania om beelden te maken van de chimpansees. Goodall en hij worden verliefd en besluiten te trouwen. Ze krijgen ook een zoon, die de eerste jaren van zijn leven bij zijn ouders in Afrika doorbrengt, maar het huwelijk houdt geen stand.

Het onderzoek naar wilde chimpansees in het Gombe Stream National Park, dat Goodall in 1960 opstartte, gaat tot op de dag van vandaag door. Het is de langste doorlopende studie van een dier in zijn natuurlijke omgeving.

Toch beslist Goodall in 1986 om haar levenswerk in de handen van andere onderzoekers te laten. Ze leert dan namelijk op een conferentie dat de chimpansee-populaties in Afrika snel krimpen en ziet het leefgebied van de dieren met haar eigen ogen verdwijnen.

"Ons intellect is heel wat complexer dan dat van de chimpansees en we hebben een verfijnde gesproken taal ontwikkeld", klinkt het in 'Jane'. "Net daardoor hebben wij als mensen een verantwoordelijkheid tegenover de andere levensvormen op onze planeet, waarvan het voortbestaan bedreigd wordt door ons roekeloze gedrag."

"Ik wilde het bewustzijn vergroten over de situatie van de chimpansees in Afrika en verzekeren dat de volgende generaties beter voor onze planeet zorgen dan wij gedaan hebben. Sindsdien ben ik niet langer dan 3 weken achter elkaar op 1 plek geweest."

Goodall besluit de wereld rond te reizen als activiste en wijdt haar leven aan het beschermen van onze planeet. Zo geeft ze lezingen over het belang van natuurbehoud en biodiversiteit, ook voor het voortbestaan van de menselijke soort. Zo passeert ze in 2022 ook in Brussel.

"De wereld is haar hoop aan het verliezen. We beleven donkere tijden. Het belangrijkste is om mensen te inspireren. Hen hoop geven om actie te ondernemen", zei ze toen in een gesprek met VRT NWS. "Als we dat samen doen, is er nog tijd om de klimaatverandering en het verlies aan biodiversiteit af te remmen."

Tijdens haar reizen is Goodall altijd vergezeld door de chimpanseeknuffel 'Mr. H', haar mascotte. Ze kreeg de knuffel in de jaren 90 van een blinde vriend, wiens doorzettingsvermogen ze bewonderde. Volgens haar krijg je inspiratie als je de aap aanraakt, iets dat heel wat mensen dan ook graag willen doen.

Ze vertelt het verhaal over de knuffel in de talkshow van Jimmy Fallon, die een grote bewonderaar van haar is.

Goodall zet ook verschillende organisaties op poten, zoals het 'Jane Goodall Instituut', waarmee ze opvangcentra en reservaten voor chimpansees opricht, en 'Roots & Shoots', een beweging van jongeren die een duurzame levensstijl willen leiden. Daarnaast zet ze zich tot het einde van haar leven in voor gendergelijkheid, veganisme en dieren in gevangenschap, zoals de dolfijnen in het Boudewijn Seapark.

Door haar opmerkelijke leven is Goodall voor velen een inspiratiebron geworden. Zo omschrijft acteur en klimaatactivist Leonardo DiCaprio haar als "een van de meest invloedrijke en belangrijke leiders op de planeet", wanneer ze in 2019 door Time Magazine gekozen wordt als een van de '100 meest invloedrijke mensen ter wereld'.

Kofi Annan, de intussen overleden voormalige secretaris-generaal van de Verenigde Naties, benoemt Goodall in 2002 ook tot 'Boodschapper van de Vrede'. Verder wordt Goodall tijdens haar leven onder meer beloond met een vrijheidsmedaille van de voormalige Amerikaanse president Joe Biden en een eigen Legofiguurtje.

Nu is Goodall, volgens haar eigen woorden, aan een nieuw avontuur begonnen. "Ik ben nu 90 jaar en mijn volgende grote avontuur zal sterven zijn", zei ze nog in een interview met Channel 4 News in 2024.

"Als er niets is, is er niets. Dan is het dat", zei ze. "Maar als er toch iets is, kan ik me geen groter avontuur voorstellen dan erachter komen wat dat is."