Landen in Afrika kunnen opnieuw hulp en geld van de VS krijgen, als ze het land daarvoor in ruil mineralen en medische data geven. Dat heeft de regering-Trump voorgesteld in zogenoemde 'zorgdeals' met 27 landen. Er wordt nog volop onderhandeld, maar volgens experts is het uitbuiting. "Dit is onderhandelen met het mes op de keel", zegt Gorik Ooms, jurist bij het Instituut voor Tropische Geneeskunde.
Mineralen en data in ruil voor humanitaire hulp: Trump wil omstreden 'zorgdeals' sluiten met 27 landen in Afrika
Samenvatting:
De regering-Trump biedt 27 Afrikaanse landen opnieuw ontwikkelingshulp aan, maar enkel in ruil voor toegang tot mineralen en medische data. Het gaat om de helft van het vroegere USAID-budget, dat Trump meer dan een jaar geleden schrapte.
Experts noemen de deals uitbuiting. "Dit is onderhandelen met het mes op de keel", zegt Gorik Ooms, jurist bij het Instituut voor Tropische Geneeskunde. "Veel landen hebben quasi geen andere keuze dan akkoord te gaan."
Niet alle landen buigen: Zimbabwe en Zambia weigeren te tekenen, en ngo's in Kenia trokken naar het Grondwettelijk Hof. Alternatieven zijn er nauwelijks, want ook andere rijke landen zoals België en Frankrijk snijden in hun budget voor ontwikkelingssamenwerking.
Meer dan een jaar geleden schafte Donald Trump het Amerikaans agentschap voor Internationale Ontwikkeling (USAID) af. Het was een van de grootste overheidsinstanties voor ontwikkelingshulp, die zo'n 130 landen van humanitaire en ontwikkelingshulp voorzag.
Ook veel Afrikaanse landen kregen hulp via USAID. In 2023 ging meer dan 16 miljard dollar naar het hele continent. Dat werd aan onder meer aidsmedicatie en voorbehoedsmiddelen besteed, maar evengoed aan kwalitatief onderwijs of centra voor slachtoffers van seksueel geweld.
Voor veel Afrikanen heeft de afschaffing verregaande gevolgen. Solidariteitsorganisatie 11.11.11 meldde in januari, een jaar nadat hulp van USAID geschrapt werd, dat al honderdduizenden mensen omgekomen waren. Er wordt geschat dat dat dodental nog kan oplopen tot in de miljoenen.
Ruilhandel met mineralen en data
De regering-Trump heeft verschillende Afrikaanse landen nu een 'zorgdeal' voorgelegd. De onderhandelingen daarover zijn nog volop bezig, zegt Gorik Ooms, jurist bij het Instituut voor Tropische Geneeskunde, in De Ochtend op Radio 1.
"Momenteel hebben we al zicht op een vijftal overeenkomsten, die grotendeels hetzelfde inhouden. De helft van het USAID-geld zou terugkeren naar de Afrikaanse landen, maar dat is gekoppeld aan pijnlijke of moeilijke voorwaarden."
Trump ruilt ontwikkelingshulp voor mineralen en data: uitbuiting of eerlijk akkoord?
Zo moeten een aantal landen beloven dat ze de VS in ruil voor hulp en geld toegang geven tot hun kostbare mineralen. "In Zambia gaat het bijvoorbeeld over koper, in Burundi over nikkel. Waarschijnlijk gaat het om alle mineralen die de Amerikanen nuttig vinden en nodig hebben."
De VS vraagt verschillende landen ook om medische data over bijvoorbeeld nieuwe virussen met hen te delen, stelt Ooms. "Vroeger was het de gewoonte om die gegevens gewoon te delen met de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Na corona hebben we gezien dat veel landen daaraan hebben meegewerkt, maar dat enkel de rijke landen alle vaccins hebben opgekocht."
De WHO herziet die werking momenteel, maar de VS is intussen ook uit die organisatie gestapt. "Trump heeft hier voor zichzelf een oplossing gezocht en gevonden. De Afrikaanse landen krijgen in ruil voor die data geen enkele garantie op bijvoorbeeld vaccins tegen die virussen, maar de VS biedt hen wel geld."
Mes op de keel
Volgens Ooms zijn dit dus onderhandelingen met het mes op de keel. "Veel landen hebben quasi geen andere keuze dan akkoord te gaan met die voorwaarden. De politieke druk om akkoord te gaan is enorm."
Een aantal landen heeft zelf wel een buffer, maar er zijn ook een aantal zeer arme landen die met de handen in het haar zitten. "In Mozambique krijgen meer dan een miljoen mensen vandaag aidsremmers. Die mensen weten: als die medicatie stopt, krijg ik stilaan infecties en ga ik langzaam maar zeker dood."
De politieke druk om akkoord te gaan met Trumps voorstel is enorm
Gorik Ooms, jurist bij het Instituut voor Tropische Geneeskunde
Toch zijn er enkele landen die niet akkoord gaan met Trumps voorstel. "Zimbabwe en Zambia willen niet tekenen", weet Ooms. "Verschillende ngo's in Kenia zijn naar het Grondwettelijk Hof getrokken, omdat Trumps voorstel in strijd is met de Keniaanse grondwet."
Ooms vindt Trumps 'zorgdeals' vooral een "onbeschaamde bevestiging van iets wat helemaal niet nieuw is". Hij verwijst naar Oekraïne: "Daar wil hij ook militaire hulp geven in ruil voor toegang tot grondstoffen. Vroeger werd ook hulp gegeven in ruil voor generositeit van een land. Nu staat het gewoon zwart op wit."
Veel alternatieven voor de Amerikaanse hulp zijn er niet, zegt Ooms nog. "Ook andere rijke landen, waaronder Frankrijk en België, snijden in hun budget voor ontwikkelingssamenwerking. Voor ons land gaat het om 25 procent minder. Voor lage-inkomenslanden zijn er dus geen alternatieven voor ."
USAID krijgt nieuw leven
Intussen wordt in de VS wel bekeken hoe ze de hulp die is geschrapt met USAID deels opnieuw kunnen opstarten. De Amerikaanse commissie van Buitenlandse Zaken (HFAC) buigt zich over een voorstel van Young Kim, volksvertegenwoordiger voor de Republikeinen.
Zij wil "gespecialiseerde rampenondersteuners rekruteren en opleiden" als alternatief voor de honderden USAID-hulpdeskundigen die Trump vorig jaar op straat zette. Onder hen waren ook veel leden van de 'Disaster assistance response teams'. Dat zijn snelleresponseenheden die binnen de 24 á 48 uur kunnen worden ingezet bij pandemieën of internationale rampen.
De leider van het humanitair beleid van Oxfam America, Daryl Grisgraber, ziet dat die reacties nu merkbaar trager zijn. "Er is nu gebrek aan expertise bij de Amerikaanse hulpteams", zegt ze bij de Afrikaanse nieuwssite The Africa Report. "Bij humanitaire hulpverlening moet alles snel kunnen gaan, anders gaan levens verloren."
Dat erkent ook voorzitter van de commissie van Buitenlandse Zaken Brian Mast: "Als we Amerikaanse hulp gaan verlenen in zulke situaties, moeten we over de juiste experten beschikken om snel en efficiënt te handelen." Zijn tegenhanger bij de Democraten, Gregory Meeks, sluit zich daarbij aan. "Dit wetsvoorstel kan helpen om een deel van de schade te beperken die Trump heeft veroorzaakt."
Het congres heeft intussen een budget van 5,4 miljard dollar goedgekeurd om dat nieuwe 'Bureau of disaster and humanitarian response' als onderdeel van het ministerie van Buitenlandse zaken te financieren.
