Is Vlaamse minimumleeftijd van 13 jaar voor sociale media niet vooral symbolisch?

Net als op veel plekken in de wereld woedt er ook in Vlaanderen al langer een discussie over de risico's en gevaren van sociale media voor jongeren. Zij zien op sociale media onder meer schadelijke inhoud, onveilige interacties, verslavende algoritmes en desinformatie passeren.

In dat complexe debat zet de Vlaamse regering nu een volgende stap. De regering legt de grens op 13 jaar en wil dat ook handhaven. Concreet zal de regering een lijst opmaken van "schadelijke sociale media". Van de betrokken platformen, zoals TikTok en Snapchat, wordt dan verwacht dat ze een doeltreffende leeftijdscontrole toepassen.

"Elke stap die gezet wordt om te zorgen dat kinderen online veiliger zijn, maar ook dat volwassenen online een betere ervaring hebben, is positief", zegt Andy Demeulenaere van Mediawijs, het kenniscentrum mediawijsheid van de Vlaamse overheid en imec vzw. "Het is goed dat er steeds meer aandacht voor is. De vraag is natuurlijk wat de juiste stappen zijn."

De keuze voor 13 jaar sluit aan bij de bestaande Europese privacyregels, die bepalen dat bedrijven geen data mogen verzamelen van minderjarigen onder de 13 jaar zonder expliciete ouderlijke toestemming.

13 is ook de minimumleeftijd die veel sociale media, zoals TikTok en Instagram, zelf al toepassen. Alleen doen ze dat dus niet goed genoeg, vindt de Vlaamse overheid. 

Landen als Frankrijk en Spanje willen verder gaan en werken aan een wettelijke grens van 15 of 16 jaar. Bij ons zijn Vooruit en CD&V - net als sommige experten - daar eveneens voor te vinden. Al wijst Demeulenaere erop dat daar weinig wetenschappelijke onderbouwing voor is. 

Wat Demeulenaere goed vindt in de Vlaamse plannen, is dat er gekeken wordt per platform, in plaats van te gaan voor een totaalverbod. Zo ligt de focus op de verslavende technieken die gebruikt worden om de aandacht van kinderen vast te houden, zoals autoplay, waarbij video's automatisch blijven doorspelen, of een constante stroom aan notificaties.

Een belangrijke vraag: is zo'n verbod afdwingbaar? De ervaringen in het buitenland tonen aan hoe lastig het is om jongeren van sociale media te weren. In Australië is onlangs een verbod voor jongeren onder de 16 jaar ingevoerd, maar na 3 maanden bleek dat 70 procent van de ouders van 8- tot 15-jarigen aangaf dat hun kind nog steeds accounts heeft.

"Het wordt volop omzeild", zegt Demeulenaere. "In elke bevraging hoor je hetzelfde verhaal: er is altijd wel iemand in de klas die weet hoe je de systemen kunt omzeilen." Zelfs geavanceerde technieken zoals gezichtsherkenning blijken kwetsbaar. "Jongeren nemen bijvoorbeeld een foto van een volwassene, tonen die aan de camera en raken er toch weer doorheen."

Het effectief controleren van leeftijd is technisch complex, zegt Demeulenaere. En ook de privacyregels maken het er niet eenvoudiger op. De Europese instanties zien een oplossing in tokensystemen, waarbij een onafhankelijke partner (denk aan iets als Itsme)  een 'ja' of 'neen' geeft aan het platform over de leeftijd van een gebruiker. 

Al is er in ons land dan een praktisch probleem: de digitale identiteitskaart (eID) is pas beschikbaar vanaf 16 jaar.

"Alle software die op Belgisch niveau voorzien is om op een privacygevoelige manier controle te doen, start pas vanaf 16 jaar. Je kunt dat dus op dit moment niet toepassen op die 13 jaar", legt Demeulenaere uit.

Los van dat technische verhaal lijkt er de jongste tijd wel wat te bewegen als het gaat over de aansprakelijkheid van de grote socialemediagiganten. Enkele weken geleden werden Instagram en YouTube door een rechter in de VS verantwoordelijk gesteld voor het aanwakkeren van de depressie van een Amerikaanse tiener. "Een baanbrekend vonnis", zeggen experts. 

Vlaams minister van Media Cieltje Van Achter (N-VA) maakt zich sterk dat de Vlaamse beslissing meer is dan symboliek. Bedoeling is dat de Vlaamse Regulator voor de Media, samen met de Europese Commissie, een rol krijgt in het toezicht op de naleving van de leeftijdsgrens. "Zo maken we van de huidige leeftijdsgrens van 13 jaar een echte, handhaafbare norm", klinkt het.

Het is het Europese niveau dat boetes kan opleggen als de regels overtreden worden. Komen er dan nog geen aanpassingen, dan kunnen de platformen finaal zelfs offline gehaald worden, in theorie toch. 

Wetgeving is een noodzakelijke stok achter de deur, zegt Demeulenaere, maar hij benadrukt het belang van actieve betrokkenheid van ouders.

De Mediawijs-coördinator adviseert om het gebruik van eigen smartphones en sociale media in de lagere school zo lang mogelijk uit te stellen. "Zeker in de lagere school probeer je te vermijden dat je kind alleen op zijn slaapkamer daarmee aan de slag gaat."

Het is cruciaal om van jongs af aan een gewoonte te maken van praten over mediagebruik, zegt hij. "Je moet zoveel mogelijk in gesprek gaan, maar je bent nog altijd de ouder", benadrukt Demeulenaere. "Jij stelt op een gegeven moment de regels en bepaalt het kader waarbinnen afspraken gemaakt worden."