Europese Commissie wil sleutelen aan CO2-taks om industrie tegemoet te komen

Al maandenlang dringt een deel van de Europese zware industrie aan op een korting op de klimaatkosten. Onder het ETS-systeem moeten die bedrijven immers betalen voor elke ton CO2 die ze uitstoten.

Het moet bedrijven aanzetten tot vergroenen. Maar het maakt ondernemen in Europa stilaan onbetaalbaar, zeggen ze. In februari was het daarom een van dé hot issues op de Europese top in Alden Biesen.

Toen deed de Europese Commissie nog geen grote toezeggingen. Sowieso was al voorzien dat er in juli aanpassingen zouden worden voorgesteld aan het ETS-systeem. Maar onder anderen de Italiaanse premier Giorgia Meloni bleef erop hameren dat er iets moet gebeuren. Ook de Belgische premier Bart De Wever (N-VA) vindt dat. 

Vandaag heeft de Commissie besloten niet langer te wachten tot juli, en stelt het al één aanpassing voor aan het ETS. Door Uitstootrechten niet langer te vernietigen, kunnen bedrijven in de toekomst beschermd worden tegen al te bruuske prijsstijgingen.

Dat zit zo. Het ETS werkt met een systeem van uitstootrechten. Voor elke ton CO2 die een bedrijf uitstoot, moet het één uitstootrecht opkopen. Om te vermijden dat de prijzen te sterk zouden schommelen, worden er elk jaar uitstootrechten uit het systeem weggehaald.

Die beslissing werd genomen in de nasleep van de economische crisis van 2008, toen de Europese industrie plots veel minder produceerde dan verwacht. Daardoor daalde ook de vraag naar uitstootrechten scherp. Volgens de wetten van de markt betekent een kleinere vraag een lagere prijs. En die lagere prijs dreigde het ETS-systeem te kelderen. Daarom worden er nu dus elk jaar ongebruikte rechten vernietigd.

Hoeveel dat er precies zijn? In 2024 waren er 1,1 miljard uitstootrechten te koop op de ETS-markt. Daarnaast is er een buffer met 400 miljoen uitstootrechten die niet te koop zijn, maar opzij gehouden worden om de prijs te reguleren. Bij plotse, sterke prijsstijgingen kan de Commissie besluiten om uitstootrechten uit die buffer, de zogenoemde marktstabiliteitsreserve, op de markt te brengen, en zo de prijs wat drukken.

Tot nu toe is het niet nodig geweest om die buffer met extra uitstootrechten aan te spreken. De CO2-prijs hangt sinds 2021 vrij stabiel rond 80 euro per ton.

Elk jaar wordt de buffer afgetopt. Zijn er te veel uitstootrechten op de markt die niet worden gebruikt, dan worden die vernietigd. Zo werden er op 1 januari 2025 271 miljoen uitstootrechten vernietigd, een jaar eerder 381 miljoen en in 2023 zelfs 2,5 miljard.

De zware industrie vindt echter dat de CO2-prijs zo kunstmatig hoog gehouden wordt. 

De Europese Commissie volgt die kritiek nu dus. Door niet langer overtollige uitstootrechten te vernietigen, zal de marktstabiliteitsreserve "beter kunnen reageren op toekomstige ontwikkelingen in de markt, waaronder mogelijke schaarste in de volgende decennia", zo klinkt het in een persbericht. Dat moet de CO2-prijs ook in de toekomst stabiel houden, wanneer het ETS-systeem strenger wordt.

De Commissie noemt de ingreep een versterking van het systeem, geen afzwakking.

Zo ziet ook  Europees Parlementslid Liesbet Sommen (CD&V) het. Het emissiehandelssysteem afzwakken, "zou het kind met het badwater weggooien zijn. Het is goed dat de Commissie dit hier niet doet."

"Voor ons kunnen gerichte en pragmatische ingrepen om onze Europese industrie die in zwaar weer zit te beschermen en jobs in de EU te houden uiteraard wel, zonder de langetermijndoelen (voor het klimaat, red.) hiermee in gevaar te brengen. Op termijn hebben we enkel gewonnen bij het afbouwen van onze verslaving aan fossiele brandstoffen."

De chemiefederatie Essenscia is dan weer "tevreden met deze eerste ingreep", zegt Saartje Swinnen, directeur energie en klimaat. "Het is nu belangrijk om door te zetten en extra aanpassingen door te voeren, zoals een minder drastische afbouw van de gratis uitstootrechten en een meer strategische inzet van ETS-inkomsten voor klimaatvriendelijke productietechnieken."

De maatregel wordt dus voorgesteld als een sterkere buffer voor mogelijke toekomstige prijsstijgingen. Over de impact op de huidige CO2-prijs wil de Commissie naar eigen zeggen niet speculeren.

Toch kan de ingreep wel degelijk vandaag al gevolgen hebben op de koolstofmarkt én op de uitstoot van broeikasgassen, zegt onderzoeker Marten Ovaere (Universiteit Gent).

"De emissierechten die anders vernietigd zouden worden, blijven nu geldig tot het einde van het ETS-systeem. Ze zullen dus nog gebruikt kunnen worden in de jaren 2030 en 2040, wanneer CO2-reductie moeilijker wordt. Dan zullen alleen de moeilijk te decarboniseren sectoren overblijven: staal, cement en chemie."

Een snelle rekensom leert dat de buffer wel eens stevig zou kunnen aangroeien, tot een veelvoud van wat ze vandaag is. Alleen al de voorbije 3 jaar zijn 7 keer meer uitstootrechten vernietigd dan er vandaag in de buffer zitten.

"Nu bedrijven weten dat er in de toekomst meer rechten beschikbaar zullen zijn, zullen ze minder druk ondervinden om rechten te kopen. Daardoor kan de prijs vandaag al dalen." Al voegt hij er meteen aan toe dat de markt vandaag net een kleine prijsstijging vertoont, "waarschijnlijk omdat traders erger hadden verwacht."

Daalt de CO2-prijs nog, dan zullen er in Europa ook meer broeikasgassen uitgestoten worden - want om die broeikasgassen draait het hele ETS-systeem uiteindelijk. Ovaere schat de impact op "meer dan 1 miljard ton CO2" extra uitstoot. Dat is 10 keer de jaarlijkse Belgische uitstoot.

Het voorstel van de Commissie is wel nog niet meteen van kracht. Eerst moeten het Europees Parlement en de lidstaten het nog goedkeuren.