Wat is ETS (ook 'koolstoftaks' genoemd) precies, hoe werkt het systeem, en waarom is het er?

ETS staat voor Emissions Trading System, letterlijk vertaald 'emissiehandelssysteem'. Het wordt ook wel eens de Europese koolstofmarkt genoemd, of de CO2-taks of koolstoftaks.

Concreet betekent het dat onder meer bedrijven (in de praktijk vooral de zwaardere industrie), de energiesector, scheepvaart en luchtvaart in de Europese Unie moeten betalen voor hun CO2-uitstoot. Die ontstaat wanneer ze fossiele brandstoffen gebruiken zoals gas, steenkool of olie. Het werkt volgens het principe van 'de vervuiler betaalt'. 

Uitstootrechten worden (onder de vorm van uitstootcertificaten) langzaam maar zeker beperkt in de tijd zodat broeikasgassen uitstoten meer gaat kosten. Er is sprake van een koolstofmarkt omdat uitstootrechten kunnen worden verhandeld: bedrijven kunnen ze verkopen als ze minder uitstoten, of aankopen als ze hun uitstoot niet gereduceerd krijgen. 

De EU stelde het systeem in om de uitstoot te gaan beperken, en zo de klimaatdoelstellingen te halen. Tegen 2050 wil de EU immers klimaatneutraal zijn, om de klimaatcrisis niet nog verder te laten ontsporen.

Klimaatneutraal betekent dat de uitstoot tot een minimum beperkt is, en dat wat toch nog wordt uitgestoten, gecompenseerd wordt door projecten die CO2 uit de lucht halen. Netto moet dat een nuluitstoot geven.

ETS pakt de klimaatcrisis aan, maar brengt ook heel wat geld in het laatje. Dat geld kunnen EU-landen onder meer gebruiken om te herinvesteren in een groene(re) economie (denk aan groene energie, transport of het stroomnet).

Vorig jaar ging het om bijna 39 miljard euro. En met ETS2 erbij (zie onder) komt er geld voor een Sociaal Klimaatfonds, om de overgang eerlijk te laten verlopen via sociale maatregelen. EU-landen krijgen elk een deel van de koek en kunnen zelf beslissen voor welke maatregelen ze kiezen.

Denk aan steun voor gezinnen met hogere energiefacturen, steun voor ontslagen werknemers in getroffen sectoren of steun voor groene maatregelen die burgers zelf nemen. Het Sociaal Klimaatfonds zal evenwel pas in de volgende jaren op kruissnelheid komen. 

Het principe van ETS op zich werkt eigenlijk wel goed. "Het systeem bestaat nu 20 jaar. In de tijd is de productie van de industrie blijven stijgen, en is de uitstoot gehalveerd", onderstreept Jos Delbeke, die ETS destijds mee uittekende bij de Europese Commissie. "De industrie heeft het goed gedaan." 

Alleen is de Europese industrie sinds de start van de oorlog in Oekraïne in 2022 in zwaar weer terechtgekomen. De energieprijzen zijn omhooggeschoten en dat is een van de huidige problemen voor de industriesector. Ook blijkt de omschakeling voor de industrie gewoon duurder uit te vallen. 

Die moet bovendien met lede ogen toezien hoe landen als China en de VS (die zelf wél veel goedkope energie hebben) veel minder regels voor de uitstoot hanteren. Bedrijfsleiders van Europese bedrijven zeggen dat de EU te ver gaat met de ETS-regelgeving, en dat die net omgekeerde effect zal bereiken: de productie dreigt gewoon te verhuizen naar buiten de EU waar er dus net veel minder klimaatregels gelden. 

Daardoor komt het ETS-systeem in zijn huidige vorm zwaar onder druk te staan. 

Europese leiders bespreken in Alden Biesen hoe ze de Europese economie concurrentieel kunnen houden tegenover de VS en China. Dat kan op verschillende manieren, maar de energieprijs drukken staat hoog op het lijstje. Om de kosten te drukken, wordt ook naar het ETS-systeem gekeken. 

De vraag is of ETS gaat blijven bestaan in zijn huidige vorm, of zal worden bijgestuurd (en hoe dan). Er gaan bijvoorbeeld stemmen op om de inkomsten van ETS meteen naar de industrie zelf te laten terugvloeien. Maar premier Bart De Wever noemt dat zelf "een totale illusie".  

"Enerzijds maak je de productie heel duur, en de producten onverkoopbaar. Je zegt dan 'geef het geld terug en dan kan je het herinvesteren', maar daarmee zijn je producten nog niet concurrentieel. Die een-op-een-redenering klinkt misschien goed, maar die slaat absoluut nergens op", zegt de premier aan VRT NWS. Volgens hem komt zo'n uitspraak van "mensen die nog nooit een petrochemisch bedrijf hebben bezocht." 

Wat moet er dan wel gebeuren? De Wever zegt dat hij ETS zelf en de klimaatdoelstellingen niet in vraag stelt, maar vraagt enkel "een beetje pragmatiek". Het pad naar een koolstofneutrale samenleving moet worden verzacht. Hoe dat dan concreet gebeurt, zal moeten blijken. "Maar je kan veel doen in die klimaatkosten, zonder de doelstellingen los te laten," zegt de premier. 

Na vandaag worden de conclusies van het informele Europese overleg meegenomen naar een Europese top in maart. Daar zal moeten blijken hoe ETS eventueel kan worden teruggeschroefd of vertraagd. Of er kunnen extra gratis uitstootrechten bijkomen. 

Om het nog iets ingewikkelder te maken: het oorspronkelijke ETS-systeem - dat dus vooral bedoeld was voor de industrie en de energiesector - wordt uitgebreid naar transport en woningen onder ETS2. Het richt zich op de uitstoot door het gebruik van benzine, diesel, stookolie of aardgas. 

Waar de impact in de eerste fase dus vooral voor de industriesector was (is), zullen ook de burgers een rechtstreekse impact voelen. ETS2 zal zichtbaar worden bij het voltanken van je auto, of in je gasfactuur op het einde van de maand. Ook hier weer is de doelstelling van de EU om ons zoveel mogelijk te laten overschakelen naar groene energie en onze uitstoot te beperken. 

Er zijn al prognoses gemaakt over hoeveel het leven duurder zou kunnen worden. Een eerdere studie van het Federaal Planbureau had het over 250 tot 400 euro extra per gezin per jaar. 

ETS2 gaat in principe volgend jaar in. In principe, want in het verleden gingen er al stemmen op om het uit te stellen, onder meer in Hongarije. Het zal moeten blijken of ook ETS2 al dan niet verder onder vuur komt te liggen.