Europese industrie vraagt korting op klimaatkosten: toekomst CO2-markt is hot op industriële top

Drie letters rolden vandaag in Antwerpen vaak over de tongen van bedrijfsleiders en politici op de EU-industrietop: ETS, de afkorting van emissions trading system.

Dat systeem werd in 2005 ingevoerd om de Europese industrie te vergroenen. Voor elke ton CO2 die een bedrijf uitstoot, moet het een uitstootcertificaat kopen. Bedrijven die die kosten willen vermijden, moeten hun uitstoot dus verminderen, en dat drukt dan weer de Europese uitstoot.

Ongeveer de helft van de Europese uitstoot valt onder ETS: de zware industrie, energieproducenten, de scheepvaart en de luchtvaart.

Vorig jaar leverde dat 38,8 miljard euro op, geld dat opnieuw in klimaatbeleid geïnvesteerd kan worden.

Een deel wordt op Europees niveau gebruikt voor bijvoorbeeld hernieuwbare energie, het stroomnet, verwarming en openbaar vervoer. Een ander deel vloeit terug naar de lidstaten. Denk aan het bedrag van 2 miljard euro dat Vlaanderen uittrekt om de industrie extra te ondersteunen; ook dat geld komt uit de ETS-potten.

Dat systeem verliep lange tijd relatief goed, mede omdat er in de beginfase heel veel certificaten gratis uitgedeeld werden. En het wérkt ook.

De energiedenktank Bruegel besloot vorige maand nog dat de CO2-markt de uitstoot van de hele Europese Unie met minstens 14 procent heeft doen dalen, en dat "met slechts een bescheiden impact op de winst en de werkzekerheid van bedrijven."

Maar sinds de Oekraïne-oorlog en de energiecrisis is de wereld veranderd. De Europese industrie heeft de prijzen voor elektriciteit en gas sterk zien stijgen. Daardoor zitten veel bedrijven in de rats. In de chemiesector bijvoorbeeld circuleren onrustwekkende cijfers van 30.000 verloren jobs sinds 2022 en 80 procent minder investeringen in 2025, in vergelijking met het jaar ervoor.

Daarom lobbyen bedrijven die veel energie verbruiken, of veel broeikasgassen uitstoten, voor minder klimaatkosten. Een versoepeling van het ETS-systeem, dus. Dat moet energie weer iets betaalbaarder maken en het opnieuw mogelijk maken om te concurreren met bedrijven van buiten de EU.

Neem nu Markus Kamieth, de CEO van het Duitse chemiereus BASF. Hij noemt ETS "achterhaald". Volgens hem betaalt BASF nu al "honderden miljoenen" per jaar aan CO2-certificaten, "en de volgende jaren zal het nog dramatisch meer worden als het ETS niet veranderd en hervormd wordt". 

"We stellen de doelstelling (verduurzaming, red.) niet in vraag, maar de energie- en klimaatkosten moeten naar beneden", zegt Jan Remeysen, hoofd van BASF Antwerpen, in De Ochtend op Radio 1. Hij is ook voorzitter van de chemiefederatie Essencia.

"We staan voor de cruciale keuze: behouden we onze industriële basis in Europa en laten we die transformeren naar een klimaatneutrale industrie? Dan moeten we inderdaad de energie- en klimaatkosten beheersen en sneller vergunningen kunnen krijgen voor nieuwe projecten."

Jim Ratcliffe, de CEO van het Britse chemiebedrijf Ineos, wil nog verder gaan. Hij roept vandaag op om de Europese CO2-taks voor 5 jaar op te schorten. "Europa heeft zijn uitstoot niet verminderd maar geëxporteerd", zegt Ratclife. "De productie is verhuisd naar de VS en China, waar de koolstofintensiteit veel hoger is."

Het is niet toevallig dat de roep om versoepelingen vanuit de hoek van de zware industrie en de chemie komt. Die zal de volgende jaren immers (nog) meer moeten betalen voor de CO2-uitstoot dan vandaag.

Nu krijgen ze nog een deel van hun certificaten gratis - concurrentiegevoelige bedrijven zelfs allemaal. Maar die gratis certificaten doven de volgende jaren verder uit, tot 0 in 2030.

Ze zullen niet alleen meer CO2-certificaten moeten kopen, die certificaten zullen normaal gezien ook duurder worden. Dat is zo voorzien toen het ETS werd ontworpen. Oplopende kosten zetten bedrijven immers aan om te blijven vergroenen. Vandaag kost 1 ton CO2 78 euro, maar tegen 2030 zou dat (zonder aanpassingen) 147 euro worden.

De zware industrie, zoals metaal of de chemie, moet in de toekomst bovendien 2 keer opdraaien voor die kosten. Een eerste keer rechtstreeks, voor de eigen uitstoot, en een 2e keer indirect voor de uitstoot die de energie heeft veroorzaakt waarop die bedrijven draaien.

Die energie, in de praktijk steenkool, elektriciteit of gas, kopen ze immers aan bij energieproducenten die ook uitstootcertificaten moeten opkopen. En die energiebedrijven moeten, anders dan de industrie, wél bijna de volle pot betalen. Die kosten rekenen ze door aan hun klanten, onder andere de industrie dus.

Vooral de zware industrie zal dat voelen. De studiedienst van de Nederlandse bank ABN AMRO berekende  dat ETS daar tot 8 procent van de bedrijfswinst zal afknabbelen tegen 2030. Toch schat de bank de gevolgen in als "relatief stabiel en beperkt", zeker als die bedrijven ondertussen blijven vergroenen.

Voor olie- en gasbedrijven ziet het er dan weer erg slecht uit: die dreigen helemaal onrendabel te worden. Vanaf 2028 zullen ze méér moeten betalen voor hun CO2-uitstoot dan de totale bedrijfswinst. 

Karel Lannoo, CEO van de onafhankelijke denktank Centre for European Policy Studies, vindt dat de fossiele industrie zichzelf dat probleem heeft aangedaan. Volgens hem heeft die niet genoeg gedaan om los te komen van het goedkope Russische gas, en zit die daardoor nu vast aan hoge brandstofprijzen.

"De Amerikaanse president Trump zei 8 jaar geleden al, tijdens zijn eerste termijn, dat de Europese industrie niet verder kon doen met Nord Stream (de gaspijpleiding tussen Rusland en de EU die in 2022 werd gesaboteerd, red.)", zegt Lannoo in De Ochtend. "En wat heeft de industrie gedaan? Niets."

"Ze moeten ons nu dus niet vertellen dat dat ook ons probleem is. Zij hebben een probleem, en ze moeten nu niet aan de beleidsmakers vragen om dat op te lossen."

Volgens Lannoo is ETS geen belemmering, maar net "een enorme verwezenlijking". "Wij kleven een prijs op vervuiling, net op het moment dat de Verenigde Staten alles terugdraaien."

Ook milieubewegingen zoals Bond Beter Leefmilieu zien in het ETS net de oplossing voor de hoge energieprijzen. "De enige manier om los te komen van de VS en China, is overschakelen op hernieuwbare energie", vindt directeur Benjamin Clarysse. "De klimaatregelgeving afzwakken, is in je eigen voet schieten. Het creëert onzekerheid voor investeerders."

De zware industrie, die ETS toch wil afzwakken, heeft enkele bondgenoten gevonden in de politiek. Zo timmerde de Tsjechische premier Andrej Babis in de aanloop naar de industrietop aan een front van EU-leiders die de CO2-markt willen hervormen "om zo overdreven prijsstijgingen en de verhuis van de industrie uit Europa te vermijden."

Babis denkt onder andere aan een vast plafond op de CO2-prijs, waardoor die niet verder kan stijgen. Onder andere Tsjechië en Polen hebben daar wel oren naar. Ook de Duitse bondskanselier Merz vraagt versoepelingen.

België heeft nog geen standpunt over de toekomst van ETS. Over de Europese milieu- en klimaatregelgeving zegt premier Bart De Wever (N-VA) vandaag in een interview met VRT NWS dat Europa zich moet blijven houden aan de eigen klimaatdoelstellingen. Tegelijk vindt hij dat "we grote morele principes hebben in Europa, en die zijn belangrijk, maar als je altijd de vriendelijkste en de properste wil zijn van de hele wereld, dan maak je het je bedrijven te moeilijk."

De Wevers partij N-VA riep in de vorige Vlaamse regering wel al op om de CO2-prijs te verlagen. Dat deed de toenmalige minister van Omgeving Zuhal Demir in 2022. Te midden van de energiecrisis bereikte de CO2-prijs een toenmalige recordhoogte van 98 euro - 20 euro duurder dan vandaag.

Het is nu aan de Europese Commissie om te bepalen hoe de toekomst van de CO2-markt eruit zal zien. Maar die houdt voorlopig de kaarten tegen de borst. Ja, deze zomer wil de Commissie het ETS evalueren en hervormingen voorstellen. Maar welke dan wel, is nog niet duidelijk.

Voor Europees klimaatcommissaris Wopke Hoekstra is het ETS "geen heilig huisje". "Maar het ETS-systeem is heel goed doordacht en zit heel vernuftig in elkaar. Daar moeten we absoluut mee door."

"Je moet wel constateren dat sommige bedrijven hebben geïnvesteerd volgens de plannen van ETS. Sommige lidstaten hebben het geld teruggegeven aan de industrie om te verduurzamen. Maar in een heleboel gevallen is dat niet gebeurd. We moeten naar een recept van quid pro quo (voor wat hoort wat, red.). Anders zal het niet werken."

Ook Commissievoorzitter Von der Leyen kaatst vandaag de bal terug naar de lidstaten. "Op Europees niveau is 100 procent van de ETS-inkomsten opnieuw geïnvesteerd in innovatie. Maar de lidstaten investeren minder dan 5 procent in industriële decarbonisatie. Het is hoog tijd dat de lidstaten een tandje bijsteken."