Wat maakt sociale media zo verslavend? "Je brein raakt gewend aan dopamine, net als bij alcohol, drugs en tabak"

Pling, een melding van je smartphone. Je opent Instagram, TikTok of Facebook en voor je het beseft, ben je een half uur later nog steeds doelloos aan het scrollen. Dat sociale media verslavend kunnen zijn, weet intussen iedereen. Maar hoe komt dat precies?

"Sociale media doen van alles met ons brein", zegt neuropsychiater Theo Compernolle. "Bij elke melding op je smartphone komt er een klein shotje dopamine vrij in de hersenen. Dopamine is een neurotransmitter, een chemische stof die boodschappen doorgeeft in onze hersenen. Dopamine maakt je alerter en gemotiveerder en geeft een gevoel van beloning."

"Het interessante is dat die dopamine al vrijkomt bij de verwachting dat je iets interessants gaat zien of lezen. Je krijgt die kick dus al van tevoren, nog voor je je sociale media opent. Zelfs je smartphone in de buurt leggen, kan al voor die aanmaak van dopamine zorgen."

Maar waarom is die dopamine dan zo verslavend? "Dopamine is een van de redenen waarom we als mens overleven", zegt Cleo Crunelle, professor Psychiatrie en Verslaving (VUB). "Dopamine is het stofje dat we nodig hebben om plezier te ervaren. En plezier stuurt ons gedrag. Het is een belangrijke factor bij de voortplanting en ook als we eten, komt er dopamine vrij in de hersenen."

"Dopamine speelt inderdaad een belangrijke rol in de evolutie van de mens", beaamt Theo Compernolle. "Het hielp onze voorouders op de savanne om vol te houden tijdens de jacht, bijvoorbeeld. De verwachting dat je straks een lekker stuk vlees kunt eten, of een mooie partner vindt bijvoorbeeld, helpt de mens om door te zetten."

"Het probleem is dat sociale media onze hersenen voortdurend oppeppen door onafgebroken nieuwe berichten, foto's en filmpjes aan te bieden", zegt Crunelle.

"Ons systeem raakt gewend aan die hoge dopamineniveaus, waardoor dat de norm gaat worden en je niets anders meer gaat doen. Je gaat ook meer en meer op zoek moeten naar andere manieren om diezelfde kick te ervaren. Uiteindelijk kan je zelfs een dopaminetekort krijgen en ga je minder plezier ervaren."

"In dat opzicht passen sociale media in het rijtje van andere verslavingen als tabak, drugs en alcohol. Met dat belangrijke verschil dat verslaafd zijn aan sociale media geen rechtstreekse impact heeft op je lichaam, wat bij tabak, drugs en alcohol natuurlijk wel het geval is."

Een ander gevolg is concentratieproblemen. "Sociale media zijn zo aantrekkelijk dat je voortdurend door elke melding wordt afgeleid", zegt Compernolle. "Daardoor krijg je een 'brokkelbrein', een brein dat niet meer in staat is om ononderbroken, langdurig en volgehouden aandacht te geven aan een zelfgekozen activiteit."

"Het zorgt ervoor dat je niet meer geconcentreerd kan studeren, werken of boeken lezen. Maar het gaat ook over plezier maken. Ononderbroken, geconcentreerd iets leuks doen samen met vrienden, een hobby uitoefenen zonder voortdurend op je gsm te kijken. Er zijn zelfs mensen die tijdens het vrijen naar hun telefoon grijpen."

Het grote voordeel is dat je jezelf kan trainen om je weer beter te leren concentreren, zegt Compernolle. "Je moet dat stapje voor stapje weer leren. Dat is niet eenvoudig, maar het kan wel. Het is niet zo dat sociale media blijvende hersenschade veroorzaken bij tieners, jongeren en volwassenen."

"Maar wat de effecten gaan zijn op het brein van jonge kinderen, die tegenwoordig ook al schermen in hun handen geduwd krijgen, weten we nog niet. De resultaten van dat wereldwijde 'experiment' gaan we pas over 10 jaar kennen."

"De vaardigheden die ons brein nodig heeft om te focussen op 1 ding en om te beslissen waar onze aandacht naartoe gaat, beginnen zich pas vanaf de leeftijd van 16 jaar voldoende te ontwikkelen. Tussen 12 en 16 jaar is eigenlijk de ideale leeftijd om jonge mensen verslaafd te maken aan sociale media. Het is dan ook niet toevallig dat de meeste socialemediabedrijven een leeftijdsgrens van 13 jaar hanteren. 

"Ook schermvrije pauzes zijn heel belangrijk voor onze hersenen", zegt Compernolle. "Als je elke pauze opvult met schermtijd, krijgen de hersenen geen tijd meer om informatie te archiveren en op te slaan.

Het is daarom belangrijk dat scholen ook tijdens de speeltijd de smartphones weren. Kinderen moeten tijdens de pauze spelen, voetballen, ruzie maken en weer bijleggen. En ook voor volwassenen zijn schermvrije pauzes belangrijk natuurlijk."

"Er is op zich niets mis met sociale media. Het probleem is dat de techbedrijven hun apps zo ontwikkelen, met allerlei gemene trucjes, dat je zo veel en zo lang mogelijk op hun platform blijft plakken. 

Vooral negatieve berichten en boosheid werken goed. En daar spelen die techbedrijven maar al te graag op in door hun algoritmes zo te ontwerpen dat je alsmaar meer van die negatieve berichten te zien krijgt."