Eén jaar geleden mocht Mark Carney beginnen aan de heruitvinding van Canada: is dat hem gelukt?

Het is 6 uur 's ochtends wanneer ik in maart 2025 een eerste portret schrijf over de relatief onbekende Mark Carney. De Liberale partij kiest een econoom als opvolger van Justin Trudeau, die na 9 jaar de deur van Rideau Cottage achter zich toetrekt (24 Sussex Drive - de officiële ambtswoning in Ottawa - ondergaat renovaties door een overvloed aan asbest, lood en muizen).

Een jaar na dat portret is Carney uitgegroeid tot een gedreven diplomaat, die Canada's plek op het wereldtoneel wil claimen. Iemand die waarde hecht aan een 'no nonsense'-aanpak. Iemand die zijn partij opnieuw populair maakt, want onder Trudeau hadden de Liberalen last van een imagoprobleem. Nu krijgt de regering-Carney de steun van 61 procent van de Canadezen. De premier krijgt zelfs dubbel zoveel steun als de conservatieve oppositieleider Pierre Poilievre: 57 procent tegenover 22 procent.

Die steun komt natuurlijk niet uit het niets. De kiezer ziet vooral dat Carney hard werkt om zijn verkiezingsbeloftes waar te maken. De premier focust daarbij voornamelijk op 1 domein: de economie.

Carney gelooft dat het tijd is voor een transformatie. Canada is te sterk afhankelijk van de Verenigde Staten. In 2024 was meer dan 75 procent van de Canadese export bestemd voor de VS. Tegelijk kwam 62 procent van de import uit het zuiden. Een onhoudbare situatie, gezien de scherpe importtaksen van Donald Trump.

Ook niet te onderschatten: er heerst het laatste jaar een 'Amerika-degout' onder een deel van de Canadezen. Dat komt door de voortdurende 'grappen' van Trump, die Canada de 51e staat noemt, de premier als 'gouverneur' aanspreekt en een video post waarin hij het Canadese ijshockeyteam in elkaar slaat .

Het zijn kolen op het vuur van de 'Elbows up'-beweging, die oproept om Amerikaanse producten te vervangen door Canadese alternatieven. De 'snowbirds' - Canadezen die overwinteren in het zuiden van de VS - trekken uit protest naar Mexico of kiezen toch voor een 'staycation'.

"Trump is erin geslaagd om een nieuw gevoel van nationalisme bij de Canadezen los te maken, gevoelens die lange tijd verborgen waren", vertelt een Canadese politicoloog mij tijdens een interview.

Na zijn verkiezingsoverwinning benadrukt Carney dat de Canadezen het "Amerikaanse verraad" nooit mogen vergeten. Tijdens een bezoek aan het Witte Huis zegt hij tegen Trump dat "Canada nooit te koop zal zijn". De vete met de Amerikanen en Carneys reactie daarop - net als zijn speech in Davos - dragen bij aan zijn imagoboost.

Straffe woorden, Amerikaanse producten boycotten en reisplannen aanpassen is natuurlijk niet genoeg om de Canadese economie te redden. En een redding mag er snel komen, nu de Amerikaanse importtaksen er volop inhakken.

In februari gaan opnieuw 84.000 jobs verloren in Canada en stijgt de werkloosheid naar 6,7 procent, een van de hoogste percentages onder G7-landen. De inflatie is wel gedaald van 2,3 naar 1,8 procent, maar de oorlog in het Midden-Oosten zal die inflatie waarschijnlijk weer doen stijgen.

Carney ziet de nood aan een diversere afzetmarkt: de blik verschuift van het zuiden naar oost en west: Europa en Azië. De premier trekt maar liefst 26 keer naar het buitenland, op zoek naar sterkere allianties.

Er komen handelsakkoorden met onder meer China en Indonesië, terwijl gesprekken voor meer samenwerking lopen met India, de Europese Unie en verschillende Golfstaten. Enkele dagen geleden was Carney nog te gast in Scandinavië, waar meer samenwerking in de militaire industrie is afgesproken.

Die strategie lijkt te werken: in 2025 daalt de export naar de VS met 16 procent, terwijl de export naar andere landen met 17 procent stijgt. Een recessie is ook nipt vermeden.

De Canadese infrastructuur blijft voorlopig een doorn in het oog, want die is onvoldoende voorbereid op grootschalige export naar andere landen dan de VS.

Er zijn verschillende knelpunten voor truck- en treintransport, waardoor het vervoer van het binnenland naar de kust snel vastloopt. Landingsbanen van luchthavens zijn vaak niet geschikt om grote vrachtvliegtuigen te ontvangen. 

Havens zijn dan weer onderontwikkeld, kunnen de vele containers van steeds grotere vrachtschepen niet onderbrengen en zijn soms ontoegankelijk door de harde winters. Probeer de haven van Churchill maar eens te bereiken wanneer de Hudsonbaai volledig is dichtgevroren.

Ontketen de mogelijkheden, denkt Carney dan. Verschillende megaprojecten zijn opgestart om de Canadese infrastructuur onder handen te nemen. De haven van Montréal zal een uitbreiding krijgen en er komt een nieuwe snelweg doorheen de ijskoude Noordwestelijke Territoria.

Ook energie en (zeldzame) grondstoffen krijgen voorrang. Er komt een nieuwe hoogspanningslijn in British Columbia, samen met 2 LNG-projecten. Daarnaast worden 5 initiatieven opgestart om nieuwe mijnen te openen doorheen het land. Dat allemaal onder het toeziend oog van het nieuw opgerichte Major Projects Office. "We gaan bouwen", zei Carney na zijn verkiezingsoverwinning. "Build, baby, build."

De begroting die in november is goedgekeurd en de titel 'Canada Strong' krijgt, maakt maar liefst 280 miljard Canadese dollar vrij voor investeringen in de economie, defensie en huisvesting. Dat het begrotingstekort daardoor op een jaar tijd verdubbelt naar meer dan 78 miljard dollar en tegen 2029 40.000 overheidsjobs zullen verdwijnen, moet de Canadese kiezer er even bij nemen.

Als een regering zodanig focust op 1 domein, dreigt ze andere kwesties uit het oog te verliezen. Dat lijkt ook bij de Canadese premier een pijnpunt te zijn. De centrale vraag: gaat een sterke economie voor op al de rest?

Kijk naar het milieu. Eind 2025 komt Carney tot een akkoord met de premier van Alberta, een provincie die rijk is aan olie. Samen willen ze een nieuwe pijpleiding bouwen die tot een miljoen vaten olie per dag naar de Canadese westkust kan doen stromen, om dan te verschepen naar de Aziatische markten.

Alberta zal de belasting per ton CO₂ die een bedrijf uitstoot wel verhogen, maar tegelijk wil Carney het verbod op olietankers langs de westkust (tegen olielekken en natuurrampen) versoepelen.

Na die aankondiging dient de minister van Identiteit en Cultuur Steven Guilbeault zijn ontslag in. Als oud-minister van Klimaat onder Trudeau kan hij het akkoord niet plaatsen. "Ik behoor nog steeds tot de mensen voor wie milieukwesties centraal moeten blijven staan", staat in zijn verklaring te lezen.

Carney kiest naar eigen zeggen voor pragmatisme wanneer het op fossiele brandstoffen aankomt. Klimaatactivisten zien een premier die stappen terugzet. Het Climate Action Network benoemt Canada in november zelfs tot 'fossiel van de dag': "We hadden meer verwacht. Jullie bevolking verdient beter."

Ook diplomatieke geschillen moeten een versnelde oplossing krijgen, bewijst het nieuwe handelsakkoord met India. Onder Trudeau zit Canada nog in een rel met New Delhi, na de moord op een Indiase Sikh-activist en -separatist op Canadees grondgebied. De federale politie linkt de moord aan de Indiase overheid.

Toch krijgt premier Narendra Modi in juni een uitnodiging om deel te nemen aan de G7-top in Canada. Carney verklaart dat India de op 4 na grootste economie ter wereld is en "een essentiële schakel in de globale bevoorrading". De Indiaas-Canadese liberaal Sukh Dhaliwal is niet overtuigd: "Als we spreken over gerechtigdheid voor de slachtoffers, zijn toegevingen niet bespreekbaar."

Ondertussen lijkt een andere crisis op til. De eenheid van Canada - die volgens Carney zo belangrijk is - staat op het spel.

In de provincie Alberta creëert een onafhankelijkheidsbeweging steeds meer momentum. De separatisten vinden dat de federale regering de provincie te veel onder de knoet houdt en de oliemogelijkheden te weinig gebruikt. Er is een petitie opgestart om een referendum te houden en de provincie af te scheuren van Canada. Daarvoor zijn tegen 2 mei ruim 180.000 handtekeningen nodig.

Dat het serieus is, bewijst een geheime ontmoeting van de separatisten met Amerikaanse regeringsleden. Er wordt niet alleen nagedacht over een afscheiding, maar ook over de optie om aan te sluiten bij de Verenigde Staten.

Dan krijgt Trump de 51e staat waar hij zo openlijk van droomt. Op zijn minst zou de VS kunnen helpen om de afscheiding mogelijk te maken. De premier van British Columbia noemt het bezoek "hoogverraad". Zelfs de Britse koning Charles heeft zijn bezorgdheid al geuit.

En ook in Québec lijkt het separatisme opnieuw op te flakkeren. "Onder de juiste omstandigheden zal onze beweging opnieuw kunnen groeien", zegt Parti Québécois-leider Jean-François Lisée in 2015. Profetische woorden, zo blijkt. Volgens de peilingen zou PQ aan populariteit winnen, terwijl provinciepremier François Legault ontslag moet nemen na maanden van chaos en schandalen.

Voorlopig lijkt onafhankelijkheid iets waar slechts een minderheid van droomt in Alberta en Québec, maar het zijn bijkomende kopzorgen waar de regering rekening mee moet houden. 

Een jaar geleden kreeg Carney van de kiezer een kans om aan de heruitvinding van het land te beginnen. Gedaan met het typisch Canadese 'sorry' zeggen en zonder twijfelen nieuwe relaties en projecten uitbouwen. Ondanks zijn liberale strekking kiest Carney daarbij voor een grotere overheidsinmenging, door massaal federaal geld vrij te maken en het heft in eigen handen te nemen. Canadese strategische autonomie, weg van de Verenigde Staten, gaat even voor op de rest. 

Het blijft afwachten hoe de aankomende gemeenteraads- en provinciale verkiezingen dit jaar uitdraaien. De winnaars kunnen als indicatie dienen voor de populariteit van de regering. Carney blijft intussen aandringen op samenwerking, met woorden die hij ook bij zijn verkiezingsoverwinning bovenhaalt: "Canada sterk, Canada vrij, Canada voor altijd".