Olieprijzen stijgen tot boven 100 dollar, ook Europese gasprijs omhoog, beurzen duiken in het rood

Eerst de cijfers. De prijs van een vat ruwe Brent-olie is bij het begin van de handel, om middernacht Belgische tijd, gestegen tot 117,08 dollar (101,41 euro). Een stijging met zowat 26 procent. Brent is een maatstaf voor olie in Europa, Afrika en het Midden-Oosten.

Daarnaast ging ook de prijs voor een vat WTI-olie fors de hoogte in. Die steeg met net geen 29 procent tot 119,96 dollar (103,9 euro) per vat. WTI, of West Texas Intermediate, is een maatstaf voor olie in de Verenigde Staten.

Het is de eerste keer sinds maart 2022 dat de olieprijzen, zowel voor Brent als voor WTI, boven de 100 dollar per vat gaan. Dat was ten tijde van de Russische invasie in Oekraïne. Het absolute record dateert uit 2008, ten tijde van de financieel-economische crisis. De prijs voor een vat ruwe Brent-olie tikte toen 147,5 dollar (127,76 euro) aan.

Ter vergelijking: voor de start van het Israëlisch-Amerikaanse offensief op 28 februari werd voor een vat ruwe Brent-olie nog 70 dollar betaald. In het algemeen zijn de olieprijzen met twee derde gestegen sinds het begin van dit jaar.

Ook de Europese groothandelsprijs voor aardgas  gaat weer omhoog. De toonaangevende beurs van Amsterdam noteerde vanmorgen een stijging van 30 procent, in vergelijking met de sluitingsprijs vrijdag. Kostte een megawattuur gas vrijdagavond nog 53,385 euro, dan kostte die vanochtend 68,365 euro. Intussen is de prijs wel weer wat gezakt.

Het Israëlisch-Amerikaanse offensief tegen Iran en de Iraanse vergeldingsaanvallen in landen in de Perzische Golf, zijn de oorzaak van deze forse prijsstijgingen.

Iran heeft het scheepvaartverkeer in de Straat van Hormuz nagenoeg stilgelegd. De Straat van Hormuz is een smalle waterweg tussen de Perzische Golf en de Golf van Oman. Ten noorden ervan ligt Iran, ten zuiden de Verenigde Arabische Emiraten. Het is een belangrijke doorweg naar de Arabische Zee, en verder naar het zuiden, de Indische Oceaan.

De Straat van Hormuz is bijgevolg een belangrijke economische vaarroute voor de regio. Maar vooral is de Straat van Hormuz cruciaal voor het transport voor olie en gas uit de Perzische Golf. Een vijfde van de wereldwijde olie- en gasproductie passeert langs daar. Dat komt overeen met zowat 20 miljoen vaten olie per dag. Dat het scheepvaartverkeer daar zo goed als stilligt, doet de prijzen oplopen.

De olie- en gasproducerende landen in de Perzische Golf schroeven ook hun productie terug. De olie-opslagcapaciteiten in Saudi-Arabië, Koeweit en de Verenigde Arabische Emiraten bereiken stilaan hun maximale capaciteit. Als olie en gas niet weg kunnen via de Straat van Hormuz, moeten grote olievelden binnenkort mogelijk worden stilgelegd.

Het terugschroeven van de productie heeft ook te maken met de schade die olie-installaties in de Golfstaten hebben opgelopen bij Iraanse tegenaanvallen. Zo moest Qatar bijvoorbeeld zijn grote complex voor LNG (vloeibaar gas) in Ras Laffan tijdelijk stilleggen. En in Saudi-Arabië ontstond brand in de Ras Tanura-raffinaderij, een van de belangrijkste verwerkingssites voor olie ter wereld.

Ook in Iran zelf zijn olieraffinaderijen getroffen door Israëlisch-Amerikaanse aanvallen. Daardoor is benzine in de hoofdstad Teheran gerantsoeneerd. Automobilisten mogen er nog maar 10 liter tanken. 

De beurzen in Azië reageerden alvast slecht. De Nikkei, de sterindex op de beurs van Tokio in Japan, daalde bij de opening met meer dan 7 procent en sloot met 5,24 procent verlies. De Hang Seng, op de beurs van Hongkong, verloor bij de start meer dan 3 procent en sloot met 1,35 procent. De ASX 200, op de beurs van Sydney in Australië, verloor aanvankelijk meer dan 4 procent en klokte af op een verlies van 2,85 procent.

De Kospi, op de beurs van Seoel in Zuid-Korea, daalde met meer dan 8 procent. Daardoor werd de handel ongeveer 20 minuten stilgelegd. Dat wordt een 'circuit breaker' genoemd, een mechanisme dat wordt ingeroepen om paniekverkopen te beperken. Vorige week woensdag werd de handel ook al tijdelijk stilgelegd, toen was de Kospi met maar liefst 12 procent gezakt. De Kospi sloot af met een verlies van 5,96 procent.

De Europese beurzen openden vanmorgen met verlies. De Bel20, op de beurs van Brussel, opende vanmorgen met een verlies van meer dan 2,5 procent in vergelijking met de sluiting op vrijdag. Rond 10 uur vanmorgen schommelt het verlies rond de 2 procent.

Ook elders in Europa gaan de beurzen erop achteruit. De CAC40, de sterindex op de beurs van Parijs, zakte bij de opening met 2,29 procent. De Dax40, op de beurs van Frankfurt, verloor 2,5 procent. De FTSE100, op de beurs van Londen, daalde 1,26 procent.

De markten en de olieprijzen leken vorige week al met al nog relatief kalm te blijven over het Israëlisch-Amerikaanse offensief en de Iraanse tegenaanvallen in de Golfstaten. Nu lijkt de onrust toch weer toe te nemen.

Volgens experts groeit op de markten het besef dat er niet snel een einde zal komen aan het conflict in het Midden-Oosten. "Mensen realiseren zich dat dit niet snel voorbij zal zijn", zegt Adnan Mazarei van het Peterson Institute for International Economics aan BBC . 

"Het vermoeden wordt steeds groter dat de Straat van Hormuz nog veel langer geblokkeerd zal zijn dan nu het geval is", verduidelijkt Carsten Brzeski, hoofdeconoom bij ING Duitsland, in De Ochtend op Radio 1.

"Doorheen de Straat van Hormuz gaat ongeveer 20 procent van de wereldvraag aan olie en gas. Op dit moment gaat er geen enkele boot door. Als bij aanvallen dan ook de olieproductie in andere Midden-Oostenlanden wordt geraakt, hebben we een nog veel groter productieprobleem."

Toch vindt Brzeski het te vroeg om nu al te spreken van een energiecrisis. "In ons basisscenario van ING gaan we ervanuit dat de Straat van Hormuz ongeveer 4 weken geblokkeerd zal zijn. In dat scenario is ook die 100 dollar per vat geen verrassing. Als alles daarna weer terugkeert naar de normaliteit, gaan we daar over enkele maanden niks meer van voelen".

"Als alles daarna weer terugkeert naar de normaliteit", dat is de natuurlijk de cruciale factor. Veel ligt in de handen van de Amerikaanse president Donald Trump, zegt Brzeski. "Als er snel een einde komt aan de oorlog, als de Straat van Hormuz relatief snel weer opengaat, als er weer meer olie en gas passeert, als er gewoon een nieuw regime komt, als Venezuela langzamerhand weer meer olie zal produceren, kunnen we relatief snel weer dalende olieprijzen zien."

Gebeuren die dingen niet, en loopt de olieproductie in het Midden-Oosten daarnaast blijvende schade op bijvoorbeeld, dan krijgen we een ander verhaal, zegt Brzeski.

Momenteel voelt de consument de hogere energieprijzen als hij zijn auto gaat voltanken. "De industrie heeft zich ingedekt door langere contracten, dus daar is het effect niet snel te merken. Moest de hoge prijzen langere tijd blijven aanhouden, zijn het vooral de industrieën die afhangen van energieprijzen die het gaan voelen. De industrieën in Europa die het de voorbije jaren al zwaar hadden."

Adnan Mazarei van het Peterson Institute for International Economics stelt dat de onzekerheid ook toeneemt door de "steeds onrealistischere" beloftes over garanties en doelstellingen van de Verenigde Staten in het conflict.

"De respijtperiode die de Amerikaanse regering van de markten kreeg, is afgelopen", zegt Clayton Seigle, senior fellow bij het Center for Strategic and International Studies, aan The Guardian . "Een tekort van 20 miljoen vaten per dag (door de straat van Hormuz) zet de wereldwijde oliemarkt onder druk, zonder uitzicht op verbetering".

"Integendeel, president Trump eist een onvoorwaardelijke overgave, een zeer onwaarschijnlijk scenario. Hoewel waarnemers aanvankelijk dachten dat zijn minachting voor de hoge olieprijzen een bluf was, is het nu duidelijk dat dit niet het geval is", volgens Seigle.

Trump zei vorige week dat de prijsstijgingen voor olie en gas "een kleine prijs" waren voor het wegnemen van de nucleaire dreiging van Iran. Een boodschap die hij gisteren herhaalde op zijn platform Truth Social. De prijsstijgingen, die hij als een "kortetermijngevolg" ziet, zullen snel stoppen "zodra de Iraanse nucleaire dreiging is verdwenen". "Alleen dwazen zouden dit anders zien."