Kan Europa zich "onmogelijk" verdedigen zonder de Verenigde Staten, zoals Mark Rutte beweert?

Bij verschillende Europese parlementsleden zindert het bezoek van de secretaris-generaal van de NAVO, Mark Rutte, van afgelopen maandag nog steeds na. Hij was scherp voor de Europese defensie, érg scherp. "Als jullie écht alleen verder willen, dan zul je er zeker niet komen met 5 procent (van het bbp). Vergeet het. Het zal 10 procent worden. Het zal miljarden en miljarden euro's kosten."

Rutte reageert daarmee op de bezorgdheden van verschillende Europarlementariërs over de betrouwbaarheid van de Verenigde Staten binnen het militaire bondgenootschap. Trump was altijd al kritisch voor de NAVO, maar door zijn pijlen agressief te richten op Groenland – en bondgenoot Denemarken – heeft hij stevige twijfel gezaaid over de toekomst van een van de grootste militaire allianties in de geschiedenis.

De boodschap van Rutte is duidelijk: zonder de VS kan de NAVO niet verder. Op defensief vlak is Europa volledig afhankelijk van de Amerikanen, en volgens de NAVO-baas zal die afhankelijkheid ook niet snel verdwijnen. Klopt dat? En wat kan Europa eventueel doen om zich minder afhankelijk te maken van de VS? 

Om te begrijpen hoe penibel de situatie is, moeten we eerst terug in de tijd. Al 77 jaar, sinds de oprichting van de NAVO in 1949, zijn de Amerikaanse veiligheidsgaranties de hoeksteen van de Europese veiligheid. 

De afhankelijkheid die Europa doorheen de jaren heeft opgebouwd, is geen strategische blunder, maar een bewuste keuze. Bij de oprichting van de NAVO werd afgesproken dat de VS zou zorgen voor de strategische diepte: de nucleaire paraplu, langeafstandsbommenwerpers, spionagesatellieten en andere extreem dure en complexe systemen. Europese landen konden zich daardoor concentreren op de directe verdediging van hun eigen grondgebied. Het was een vorm van specialisatie die decennialang logisch leek.

Na het einde van de Koude Oorlog is die focus echter volledig verdwenen: defensiebudgetten werden gekort, troepencapaciteit drastisch afgebouwd. Logica was decennialang: waarom zou je miljarden uitgeven aan iets wat de Amerikanen toch wel leveren? 

De oorlog in Oekraïne en de veranderende houding in Washington dwingen Europese leiders om een vraag serieus te nemen: wat als Europa plots zal moeten zorgen voor zijn eigen veiligheid?

En zo is Europa dus op een moment beland dat het op verschillende vlakken erg afhankelijk is van de Verenigde Staten. Dat gaat verder dan louter manschappen, al begint het wel daar. 

Er zijn permanent zo'n 80.000 Amerikaanse militairen in Europa. Dat klinkt misschien niet erg veel voor een continent van 450 miljoen inwoners, maar zij vormen wel de snelle reactiemacht, zijn goed getraind en kunnen direct ingezet worden. Alle andere Europese landen samen (inclusief het Verenigd Koninkrijk) hebben er zo'n 100.000. 

In de lucht zien we hetzelfde patroon. De VS heeft ongeveer 217 gevechtsvliegtuigen en bommenwerpers in Europa gestationeerd, waaronder geavanceerde toestellen als de F-35 en F-22, cruciaal in moderne conflicten.

Vooral voor die gevechtsvliegtuigen doet Europa vaak een beroep op de Amerikanen, denk maar aan de Belgische aankoop van F-35-gevechtsvliegtuigen. Hoewel die vliegtuigen geen 'kill switch' hebben (een symbolische knop die ze volledig onbruikbaar maakt), is Europa wel afhankelijk van de productie en levering ervan, en ook van de Amerikaanse software.

Een vaak genoemd voorbeeld is het ODIN-systeem van de F-35: het digitale zenuwstelsel en logistieke brein van het toestel. Als de relatie met de VS ernstig zou verslechteren, bestaat in theorie de mogelijkheid dat software-updates of toegang tot systemen worden beperkt. Het gevolg: een miljarden kostend gevechtsvliegtuig dat niet optimaal kan functioneren.

De echte, bijna onzichtbare afhankelijkheid zit in wat militairen "enablers" noemen: de systemen achter de schermen die alles mogelijk maken. Denk aan bijtanken in de lucht en strategisch luchttransport. Zonder die capaciteiten kunnen gevechtsvliegtuigen niet ver opereren en kunnen troepen niet snel worden verplaatst.

Europese NAVO-landen beschikken samen over 339 van zulke vliegtuigen; de VS alleen al over 850. Zonder Amerikaanse tankers kunnen veel Europese F-16’s of Rafales hun missie simpelweg niet uitvoeren.

Moderne oorlogsvoering draait bovendien om informatie. Wie ziet wat er gebeurt op het slagveld? Ook hier is de afhankelijkheid overweldigend. In het domein van inlichtingen, surveillance en verkenning bezitten de Verenigde Staten 246 militaire satellieten. De Europese NAVO-landen samen: 49.

Dat betekent dat het operationele beeld – waar troepen zich bevinden en wat hun intenties zijn – grotendeels door Amerikaanse ogen wordt waargenomen. Tel daar systemen bij op zoals Global Hawk-drones en AWACS-radarvliegtuigen, en de kloof wordt alleen maar groter.

Al die data moeten worden verwerkt en vertaald naar bevelen. Dat brengt ons bij misschien wel de diepste afhankelijkheid: de commandostructuur. De volledige NAVO-architectuur, van hoofdkwartieren in Brussel en Napels tot de strategische planning, is gebouwd rond de VS. De hoogste militaire functie binnen de NAVO wordt per definitie altijd bekleed door een Amerikaanse generaal. Europa levert troepen, maar de Verenigde Staten leiden de operatie.

Alle bovenstaande voorbeelden leiden tot een cruciale paradox: Europa investeert de laatste jaren massaal meer in defensie. De budgetten stijgen sterk. Je zou verwachten dat de afhankelijkheid daardoor afneemt, maar volgens de analyses gebeurt precies het tegenovergestelde.

Onder tijdsdruk kopen Europese landen vooral Amerikaans materiaal "van de plank". De cijfers zijn opvallend. Uit een analyse van Bruegel blijkt dat aankopen via het Amerikaanse Foreign Military Sales-programma explodeerden: van gemiddeld 11 miljard dollar per jaar tussen 2017 en 2021 naar maar liefst 68 miljard dollar in 2024. In 2025 lijkt die stijgende trend wel te keren en daalt de export naar Europese landen opnieuw.

Europa schaft F-35’s aan, HIMARS-raketsystemen, Apache-helikopters – en legt zichzelf daarmee voor de komende 30 tot 40 jaar vast aan Amerikaanse technologie, onderhoudscontracten en software-updates.

Met andere woorden: Europa verdiept zijn afhankelijkheid precies op het moment dat de betrouwbaarheid van die afhankelijkheid onzeker wordt. Een gevaarlijke spagaat. Daarom waarschuwen veel rapporten dat simpelweg meer geld uitgeven niet de oplossing is.

Analisten van het Center for Strategic and International Studies, een invloedrijke Amerikaanse denktank, spreken zelfs van een "moderne Maginotlinie": een dure verdedigingsmuur die een vals gevoel van veiligheid geeft als de onderliggende strategie niet verandert.

Een muur van geld bouwen volstaat niet. Europa zal fundamenteel anders moeten denken, anders moeten inkopen en anders moeten vechten. En precies daar beginnen de oplossingen die nu op tafel liggen.

Wie serieus werk wil maken van Europese defensie, komt steeds weer uit bij 3 ingrijpende stappen: anders vechten, anders kopen en anders denken.

De meest radicale ingreep valt onder anders vechten. In een invloedrijk CSIS-rapport wordt gepleit voor een permanente pan-Europese strijdmacht van 100.000 militairen. Geen symbolische eenheid zoals de nooit ingezette EU Battlegroups, maar een permanent gestationeerde, geïntegreerde en intens getrainde gevechtsmacht die de rol van Amerikaanse grondtroepen als snelle reactiemacht kan overnemen.

Politiek gevoelig, maar slim ontworpen: Zuid-Europese landen zoals Spanje en Italië leveren vooral mankracht, terwijl rijkere Noord-Europese landen instaan voor financiering en materieel. Zo draagt elk land bij volgens zijn sterktes.

Stap 2 is anders kopen. Vandaag kopen bijna 30 Europese legers hun materiaal afzonderlijk aan, wat leidt tot enorme verspilling. Europa telt bijvoorbeeld 17 verschillende types tanks, de VS slechts 1. Gezamenlijke aankopen kunnen de kosten met 30 tot 50 procent drukken. Via programma’s zoals het Europese SAFE-fonds van 150 miljard euro probeert de EU dat nu af te dwingen.

Cruciaal daarbij is dat die systemen ITAR-vrij zijn: volledig los van Amerikaanse onderdelen en exportregels. Zelfs 1 Amerikaanse component kan Washington het recht geven om inzet of export te blokkeren. ITAR-vrijheid is dus geen detail, maar de kern van echte soevereiniteit.

De moeilijkste stap is anders denken. Zelfs met eigen troepen en materieel blijft Europa afhankelijk, zonder controle over inlichtingen, commando en communicatie. Er circuleren twee ideeën: ofwel een verregaande "Europeanisering" van de NAVO met een Europese opperbevelhebber, ofwel een forse uitbreiding van een autonome EU-commandostructuur, al is dat laatste idee wel controversieel.

Daarnaast ligt het plan op tafel voor een Europees inlichtingenfusiecentrum, gevoed door eigen satellieten en drones, zodat Europa niet langer afhankelijk is van Amerikaanse informatie.

Nee, Europa is zeker niet machteloos, maar zijn uitspraken raken wel een pijnlijke kern van waarheid: Europa is op dit moment structureel afhankelijk van de VS. Zonder de VS mist Europa snelle inzetkracht, enablers, een commandostructuur en hoogtechnologisch materieel. 

Maar militair machteloos suggereert dat Europa niets kan, terwijl dat ook niet zo is. Het continent beschikt over miljoenen militairen, moderne luchtmachten en marines. Europese wapensystemen en drones bewijzen dagelijks hun waarde in Oekraïne, en economisch en industrieel heeft Europa meer dan genoeg draagkracht om een militaire macht te organiseren. 

Wat ontbreekt is niet capaciteit, maar coördinatie, integratie en politieke besluitvorming, al lijkt dat proces van bewustwording wel ingezet.