De VS is geen betrouwbare bondgenoot meer van Europa, maar zeg dat vooral niet luidop

De NAVO-bijeenkomst van de ministers van Buitenlandse Zaken van afgelopen woensdag in Brussel was een veeg teken. Om te beginnen vond de Amerikaanse minister Marco Rubio het niet nodig om aanwezig te zijn, uitgerekend in een week waarin Trumps gezanten cruciale onderhandelingen voerden in Moskou en Florida over de oorlog in Oekraïne. Dat een Amerikaanse minister verstek laat gaan bij de NAVO is hoogst uitzonderlijk.

Bovendien vernam het nieuwsmedium Politico dat Rubio's vervanger, adjunct-minister Christopher Landau, van de vergadering gebruikgemaakt had om zijn Europese collega's de les te spellen over hun nieuwe investeringen in defensie. Die zouden te veel naar Europese bedrijven gaan en te weinig naar de Amerikaanse industrie. Het was onaanvaardbaar dat Europa de Amerikaanse bedrijven uit de markt zou "bullyen", zo zou Landau hebben gezegd. 

Die aantijging is opmerkelijk, net nu Europese landen in het kader van het PURL-programma (PURL staat voor Prioritised Ukraine Requirements List) volop wapens aankopen in de VS om die door te sluizen naar Oekraïne. Of als je bedenkt dat Europa hoe dan ook nog een geweldige achterstand moet inlopen op de VS en voor heel wat wapensystemen op Amerikaanse producenten is aangewezen. 

Het was niet de enige Amerikaanse sneer richting Europa. Trumps minister van Handel Howard Lutnick nam opnieuw de Europese regelgeving voor AI en digitale diensten op de korrel. Zelfs al wordt er nu al aan een versoepeling gedacht, voor de VS gaat dat niet ver genoeg. Zolang Europa niet tegemoet komt aan de eisen van Washington zullen de tarieven op Europees staal en aluminium op het torenhoge niveau van 50 procent blijven staan. 

Dan was er nog de boete van 120 miljoen euro waarmee de Europese Commissie het sociale-mediaplatform X van Elon Musk bestrafte wegens inbreuken op de digitale regelgeving. Dat werd door het State Department in Washington omschreven als "een aanval tegen het Amerikaanse volk".

Elon Musk zelf noemde de boete "krankzinnig" en vraagt om vergeldingsmaatregelen, niet enkel tegen de EU maar ook tegen individuele gezagsdragers die de beslissing hebben genomen. Alles wijst erop dat de trans-Atlantische discussie over de techsector, AI en digitale diensten nog veel intenser en giftiger kan worden. 

Intussen boterde het ook niet erg op het grote geopolitieke toneel. Europa liet de onderhandelingen over Oekraïne even aan de Oekraïners zelf over, in afwachting van het overleg tussen Trumps gezanten Steve Witkoff en Jared Kushner met de Russische president Poetin.

Maar intussen was er achter de schermen telefonisch overleg tussen Europese leiders waarvan het Duitse magazine Der Spiegel de notulen bemachtigde. Die maakten duidelijk dat het vertrouwen in de VS ver te zoeken is. 

De Franse president Macron zei te vrezen dat Oekraïne "zal verraden worden" door de Amerikanen, de Duitse kanselier Merz had het over "spelletjes die ze met ons spelen". Zelfs NAVO-topman Mark Rutte zou hebben gezegd: "We moeten Volodymyr (Zelensky) beschermen."

Dat het vertrouwen in de echte intenties van Trump naar een dieptepunt is gezakt, heeft te maken met het 28-punten-vredesplan dat enkele weken geleden op tafel lag. Daarin werd een toekomst geschetst die niet alleen voor Oekraïne maar ook voor de rest van Europa weinig goeds beloofde.

Een essentieel onderdeel van die deal zou een diepgaande economische samenwerking zijn tussen de VS en Rusland. Niet alleen zou Oekraïne daarvoor heel wat toegevingen moeten doen, zo'n versterkt Amerikaans-Russisch bondgenootschap zou in Europa nog meer de vrees doen toenemen voor Russische agressie tegen - pakweg - Polen of de Baltische staten.

Wat enkele jaren geleden nog totaal ondenkbaar was, valt nu niet langer uit te sluiten: dat Europa er op een bepaald moment alleen voor staat als Rusland aanvalt, omdat de Verenigde Staten hun verbeterde relaties met de Russen niet willen opgeven.  

Wie denkt dat dit alles politieke sciencefiction is, moet er de nieuwe Strategie voor Nationale Veiligheid van de regering-Trump op naslaan. Die werd deze week gepubliceerd. Het is de officiële leidraad voor het buitenlands beleid, een strategische visie die elk jaar wordt bijgestuurd.

In de nieuwste strategie staat zwart op wit dat het in het "wezenlijk belang is van de VS om een snel einde te maken aan de vijandelijkheden in Oekraïne, met als doel ... strategische stabiliteit te herstellen met Rusland". 

Die voorkeur voor een stabiele relatie met Rusland kan deels verklaard worden vanuit de Amerikaanse rivaliteit met China. Het lijkt erop dat Washington de Russen wil losweken van de Chinezen. Dat houdt op zichzelf ook steek als strategie, maar niet wanneer het ten koste van Europa gaat. 

En juist de oude bondgenoot Europa wordt in hetzelfde document in strenge en afkeurende bewoordingen de les gespeld. Europa dreigt zijn eigen beschaving te vernielen en daarom moet de VS "het verzet cultiveren tegen de huidige gang van zaken in de Europese landen" via de ondersteuning van gelijkgezinde "patriottische partijen". Dat kan zonder meer gelezen worden als een desavouering van de huidige regeringen (Macron, Merz, Starmer...) en als een steunbetuiging aan radicaal-rechtse partijen. 

Terug naar Trumps 28-puntenplan. Daarin stond ook een passage over de bevroren Russische tegoeden. Dat die tegoeden na een vredesakkoord gedeeltelijk zouden gebruikt zouden worden voor de wederopbouw van Oekraïne is voor Europa geen probleem.

Dat die wederopbouw "door de VS geleid" moet worden, zou misschien nog aanvaardbaar zijn. Maar dat een ander deel van de tegoeden zou worden aangewend voor Amerikaans-Russische investeringen in "gezamenlijke projecten", dat heeft de Europese leiders schijnbaar verrast en geschokt.  

Het is een van de redenen waarom Europa, met kanselier Merz op kop, haast wil maken met een regeling om de Euroclear-tegoeden in te zetten voor een lening aan Oekraïne. Snel en sluitend, vooraleer Donald Trump er aanspraak op kan maken via een opgedrongen vredesdeal. 

Het wordt weinig luidop gezegd, maar de Euroclear-miljarden vormen bijzonder gevoelige splijtstof tussen Europa en de VS. Volgens het persagentschap Bloomberg heeft Washington er de voorbije weken bij Europese regeringen op aangedrongen om zich tégen dat Europese Euroclear-initiatief te verzetten.

In zekere zin betaalt premier De Wever, die nu in de hoek wordt gedrongen, het gelag voor de onuitgesproken krachtmeting met Trump. Omdat de VS niet langer wil betalen voor Oekraïne én omdat Trump de tegoeden zelf wil kunnen gebruiken, is de urgentie voor een regeling nog toegenomen. 

Dat alles toont aan hoe zwak Europa staat op dit scharniermoment in de geschiedenis. Het dreigt geklemd te raken tussen de VS en Rusland, die schijnbaar graag zaken zouden doen met elkaar. Het is bovendien verregaand afhankelijk van China voor kritieke grondstoffen, batterijen en halfgeleiders. En op het vlak van defensie heeft het een flinke achterstand in te lopen, zowel wat technologie betreft als op het vlak van wapen- en munitievoorraden. 

Oekraïne kan de oorlog met Rusland niet winnen, het kan hooguit voorkomen dat Poetin wint en al zijn oorlogsdoelen verwezenlijkt. Daarvoor heeft het niet alleen de steun van Europa nodig, maar ook die van de VS.

De Amerikanen helpen Oekraïne nog steeds met inlichtingen en laten wapenleveringen toe, ook al betalen ze daar niet meer voor. De grote vrees van Kiev en Europa is dat Trump die leveringen weer afblokt en geen inlichtingen meer laat delen. Juist daarom is het voor alle Europese leiders nu diplomatiek koorddansen. Ze kunnen de Amerikaanse gesprekspartner nog moeilijk als een betrouwbare bondgenoot zien, maar het zou hoogst onverstandig zijn om dat te zeggen.