Zuhal Demir onder vuur: deed kabinet aan "vriendjespolitiek" bij toekenning overheidsopdracht?

Vorige zomer werden de nieuwe minimumdoelen (bijna 20 jaar na de vroegere 'eindtermen') voor het basisonderwijs in Vlaanderen officieel goedgekeurd. Om die overgang vlot te organiseren, kwam minister van Onderwijs Zuhal Demir met het plan om 'inspiratiescholen' aan te duiden. 

De bedoeling is dat die inspiratiescholen een voortrekkersrol krijgen om op een effectieve manier met die minimumdoelen aan de slag te gaan, en dan andere scholen daarbij inspireren door kennis en ervaringen uit te wisselen. Alle scholen kunnen zich daar kandidaat voor stellen. 

Begeleiding ging er komen van een nog op te richten expertisecentrum, zo kwamen de regeringspartners voor de zomer overeen. Precies rond dat expertisecentrum knelt het schoentje.

Voor dat expertisecentrum schreef Leerpunt, het onafhankelijke onderzoekscentrum dat gefinancierd wordt door de overheid, een openbare aanbesteding uit.

Maar dat nieuwe centrum komt er toch niet, bleek al eind november. De minister kende een maand later wel 8,2 miljoen euro toe aan het onderzoekscentrum van onderwijsexpert Tim Surma van de Thomas More hogeschool. 

Die had nochtans niet ingetekend op de aanbesteding. Precies dat riep bij heel wat betrokkenen vragen op: Surma geldt in Vlaanderen als expert op het vlak van een kennisrijk curriculum, een onderwijskundig principe waarop de minimumdoelen gebaseerd zijn, en hij is al langer een partner van de overheid. Waarom tekende hij dan niet mee in op die opdracht, vroegen betrokkenen zich af.

De heisa begon toen eind november in de kranten De Standaard en De Morgen uitlekte dat Audit Vlaanderen een vooronderzoek had gestart naar mogelijke onregelmatigheden bij het opstellen van die aanbesteding. Dat onderzoek is intussen afgerond zonder gevolgen.

Audit Vlaanderen verklaarde zich niet bevoegd om Leerpunt, noch het kabinet te onderzoeken op eigen houtje. Dat kon VRT NWS lezen in een mail van Audit Vlaanderen aan de indiener van klacht. De inspectiedienst zegt enkel het departement Onderwijs en Vorming te kunnen onderzoeken, maar daar vond de dienst geen aanknopingspunten voor een onderzoek. 

Volgens nieuwssite Apache werd die klacht bij Audit Vlaanderen door een voormalige adjunct-kabinetschef van de minister ingediend. Ook VRT NWS wist diens ontslagbrief in te kijken. De jurist van opleiding kon zich niet verzoenen met de aanpak van het dossier. 

Volgens hem zou er druk geweest zijn vanuit het kabinet om de aanbesteding op maat te maken van onderwijsexpert Tim Surma (Thomas More hogeschool). 

Dat die niet had ingetekend op de aanbesteding, zou volgens hem de reden zijn voor de minister om de aanbesteding te laten stopzetten. "Thomas More tekende daar bewust niet op in omdat we de aanpak niet haalbaar vonden", reageert directeur van Thomas More Stijn Coenen.

Ook Demir ontkende eind november dat de schrapping gebeurde omdat Thomas More er niet op had ingetekend. Het kabinet vond volgens woordvoerder Olivier Van Raemdonck een nieuw expertisecentrum dan toch geen efficiënte aanpak. "We kiezen niet voor één verplicht model, maar voor een menukaart van ondersteuningsmaatregelen die scholen op maat kunnen inzetten", zegt hij.

Demir gaf destijds wel toe in het parlement dat onderwijsexpert Tim Surma volgens haar de best geplaatste onderzoeker was om het expertisecentrum te leiden. "Ik ben niet getrouwd met Thomas More of een andere hogeschool, maar als zij, dé experten in het veld, zich niet aangesproken voelen, dan denk ik dat er serieuze vragen zijn", zei Demir nog.

De hoofdreden die Demir destijds echter in het parlement aangaf om de aanbesteding te schrappen, is dat Leerpunt het besluit van de Vlaamse regering niet juist zou vertaald hebben naar de aanbesteding. "Als toezichthoudende overheid heb ik de plicht om ervoor te zorgen dat het besluit van de Vlaamse regering een-op-een wordt doorvertaald in de aanbesteding", zei ze daarover.

Kim Buyst, parlementslid voor Groen, vindt dat argument onzin. Haar partij vergeleek de originele nota van de regering, die niet beschikbaar is op de website  van de regering, met de aanbesteding van Leerpunt. "Wij vonden geen fundamentele verschillen." 

Bovendien blijkt uit mailcorrespondentie tussen het kabinet en Leerpunt, die VRT NWS kon inkijken, dat Leerpunt feedback vroeg bij het kabinet op de aanbesteding die ze schreven, en de feedback die ze kregen ook toepasten met goedkeuring van het kabinet. 

Op de ministerraad vlak voor de kerstvakantie keurde de Vlaamse regering vervolgens een subsidie goed van 8,2 miljoen euro voor de onderzoeksgroep van Surma van Thomas More.  

Voor dat project, genaamd 'Vlaanderen Kennisrijk Kansrijk', krijgt Thomas More middelen om het basisonderwijs te ondersteunen bij de uitrol van de nieuwe minimumdoelen. 

Die beslissing gebeurde tegelijk met de formele schrapping van de aanbesteding. "Net daarom hangt er een stinkende geur van vriendjespolitiek over heel dat expertisecentrum", vindt Buyst van Groen. "Waarom werd de aanbesteding stopgezet, om achteraf een grote subsidie uit te delen onder min of meer dezelfde voorwaarden?"

Uit een interne nota blijkt inderdaad dat de minister beide dossiers expliciet aan elkaar koppelt. "Thomas More beschikt over deze unieke kennis en is door de betrokkenheid bij de expertencommissie voor de minimumdoelen basisonderwijs, vertrouwd met deze nieuwe minimumdoelen", staat er.

"Daarom is besloten om de subsidies aan Leerpunt voor de oprichting van een expertisecentrum te beëindigen en de middelen toe te kennen aan deze aanvraag."

De Standaard schrijft vandaag bovendien dat de subsidie aan Thomas More pas in tweede instantie werd goedgekeurd door de inspectie Financiën. De inspectie tikt het kabinet op de vingers vanwege de gebrekkige motivering van de subsidie. "In het algemeen is dit dossier geen teken van goed beleid", staat er te lezen in het besluit van de inspectie, dat ook VRT NWS kon inkijken. 

Toch ontkent Thomas More in een schriftelijke reactie een verband tussen beide dossiers. "Dit zijn 2 volledig gescheiden dossiers met verschillende procedures en doelstellingen. We betreuren dat die projecten de voorbije weken door elkaar werden gehaald."

Thomas More diende de aanvraag voor de eigen projectsubsidie in ieder geval in op 13 november 2025, een maand nadat de deadline voor de Leerpunt-aanbesteding verstreken was. Dat blijkt uit de subsidieaanvraag die VRT NWS kon inkijken en wordt bevestigd door de hogeschool.

2 onderzoeksgroepen, een rond de universiteit van Gent en Antwerpen, en een ander rond de KU Leuven, hadden wel op de aanbesteding ingetekend. Bij hen leeft frustratie: "Velen van ons hebben daar zelfs onze zomervakantie voor opgeofferd", zegt een betrokken onderzoeker.

Onderzoekers die met VRT NWS spraken, vrezen dat het kabinet Onderwijs een beperkte groep experts bevoordeelt ten koste van het bredere academische veld. Volgens hen wekt de minister de indruk dat slechts enkele stemmen tellen, terwijl alle anderen worden weggezet als "pretpedagogen". 

De onderzoeksgroep rond de UGent en de UAntwerpen bekijkt intussen of juridische stappen mogelijk zijn, al willen de betrokken instellingen voorlopig niet reageren. 

Parlementslid Loes Vandromme van CD&V, coalitiepartner van N-VA, vindt het jammer dat de indruk wordt gewekt dat de regering één hogeronderwijsinstelling voortrekt: "De nieuwe minimumdoelen zijn een grote uitdaging waarvoor alle hens aan dek nodig is. Ik ben niet voor of tegen 1 speler, maar geloof in de expertise van elke hogeschool of universiteit."

De opdracht van het project 'Vlaanderen kennisrijk kansrijk' is beperkter dan die van de geschrapte Leerpunt-aanbesteding. Thomas More moet 4 doelstellingen realiseren: draagvlak creëren, professionalisering in basisscholen ondersteunen, kwaliteit monitoren en inzetten op onderzoek en internationale samenwerking. 

De hogeschool krijgt daarvoor ongeveer 8 miljoen euro, binnen een totaal ondersteuningspakket van 340 miljoen euro voor de invoering van de nieuwe minimumdoelen. 

Thomas More wil met dat geld 10 'pilootscholen' selecteren, al is het voorlopig onduidelijk hoe dat zich verhoudt tot de inspiratiescholen, waarvan de opstart en selectie nog niet vastligt. Daarnaast moet het onder meer podcasts, boekvertalingen en nieuwsbrieven uitbrengen — activiteiten die de onderzoeksgroep van Tim Surma al uitvoert. Surma begeleidt sinds 2019 al scholen om doeltreffend les te geven volgens de principes van een kennisrijk curriculum. 

Enkele betrokkenen stellen zich vragen bij de hoge bedragen die de hogeschool ontvangt. Hannelore Goeman (Vooruit) stelt zich die ook. "Surma heeft zijn verdienste als onderzoeker, maar 8,2 miljoen euro is enorm veel geld. De originele aanbesteding kostte bijna evenveel en toch worden er in het nieuwe voorstel veel minder scholen bereikt." 

"Mijn eerste zorg", besluit Goeman, "is dat we geen enkele garantie hebben dat àlle 2.700 basisscholen die met de nieuwe minimumdoelen aan de slag moeten ook effectief de nodige ondersteuning zullen krijgen. Wij willen geen verhaal van de ‘happy few’ die Surma wil begeleiden met veel geld versus de andere scholen. Voor Vooruit heeft élk kind recht op sterk onderwijs."

Thomas More zelf weerlegt die kritiek en benadrukt dat de middelen de reële kost dekken over 4 jaar en dat de hogeschool slechts één van de vele partners is binnen een veel ruimer Vlaams ondersteuningsbeleid.

Ook Van Raemdonck, woordvoerder van Demir, benadrukt dat de subsidies worden toegekend in verhouding tot de concrete ondersteuning die geleverd wordt aan het veld.

"De onderwijsvisie achter de nieuwe minimumdoelen is immers mee geïnspireerd door internationaal onderzoek en expertise", zegt Van Raemdonck, "onder meer van Tim Surma en zijn expertisecentrum. Dat is altijd openlijk gecommuniceerd."