Oekraïne en 9 andere landen die een aanvraag deden om lid te worden van de Europese Unie krijgen vandaag hun jaarlijkse rapport van de Europese Commissie. Doen ze voldoende inspanningen om volwaardig lid van de Europese Unie te kunnen worden? De publicatie van een 2e, minstens even belangrijk rapport, is echter uitgesteld: hoe moet de EU zichzelf hervormen om nieuwe landen op te nemen zonder aan slagkracht in te boeten? De discussie loopt volop.
Kan de Europese Unie (nog) groter worden zonder te verzwakken?
Samenvatting:
De Europese Commissie beoordeelt vandaag de vooruitgang van Oekraïne en 9 andere kandidaat-lidstaten richting EU-lidmaatschap.
De Russische invasie in Oekraïne heeft de uitbreiding van de EU opnieuw op de agenda gezet, als "geostrategische investering in vrede, veiligheid, stabiliteit en welvaart" volgens Europese leiders.
De toetreding van nieuwe landen stuit op obstakels zoals het Hongaarse veto, zorgen over democratische waarden en de vraag hoe de EU zichzelf moet hervormen om slagkracht te behouden.
"Beste Volodymyr, ik ben erg blij dat je hier bent als toekomstig lid van de Europese Unie." Met die woorden verwelkomde de voorzitter van de Europese Raad Antonio Costa de Oekraïense president Zelensky 2 weken geleden op de Europese top in Brussel.
Dat Oekraïne lid zal worden van de Europese Unie lijkt voor Costa al vast te staan, wanneer precies laat hij nog wat in het midden. Zijn voorganger Charles Michel opperde ooit 2030 als jaar voor de toetreding van Oekraïne, maar hij kreeg voor zijn voortvarendheid veel kritiek.
Uitbreidingsmoeheid
Zelensky diende de aanvraag van Oekraïne om EU-lid te worden in op 28 februari 2022, amper 4 dagen na het begin van de Russische invasie in Oekraïne. Die aanvraag plaatste de “uitbreiding van de EU” meteen opnieuw bovenaan de Europese politieke agenda.
Het laatste land dat lid werd van de Europese Unie was Kroatië in 2013, 12 jaar geleden. Nog nooit was er zo’n lange periode zonder uitbreiding van de Europese Unie (op de allereerste uitbreiding na, met het Verenigd Koninkrijk, Ierland en Denemarken, die in 1973 plaatsvond, 16 jaar na de oprichting van de Europese Economische Gemeenschap).
De wachtkamer van de Europese Unie zit nochtans behoorlijk vol. Servië, Noord-Macedonië, Montenegro, Bosnië en Herzegovina, Albanië: allemaal Balkanlanden die een lidmaatschapsvraag indienden, maar die anders dan Kroatië nog steeds geen lid zijn geworden.
De meeste EU-landen waren immers “uitbreidingsmoe” geworden. Uitbreiding was politiek onverkoopbaar, het stond synoniem met sociale dumping door goedkope bouwvakkers en truckers, hoge kosten door Europese subsidies, gevaren door georganiseerde misdaad en corruptie.
Uitbreiding als "geostrategische investering"
De invasie van Rusland in Oekraïne heeft alles veranderd. Tot dan was EU-lidmaatschap voor Oekraïners een verre droom en voor de meeste EU-landen onbespreekbaar. In 2022 kreeg Oekraïne in recordtijd het statuut van kandidaat-lidstaat. En plots was er weer aandacht voor de landen op de Westelijke Balkan.
De Europese regeringsleiders noemen de uitbreiding nu officieel een “geostrategische investering in vrede, veiligheid, stabiliteit en welvaart” en is een beleidsprioriteit.
Waarom die koerswijziging? Want dat Rusland en China hun invloed op de Balkan langzaam aan het versterken waren, was al langer duidelijk. Dat Rusland in Oekraïne voor een brute aanval koos heeft het hele perspectief op uitbreiding veranderd.
Oekraïne, het kleine buurland Moldavië, en de landen van de Westelijke Balkan binnenbrengen in de Europese Unie wordt nu als een pure noodzaak gezien om vrede te brengen op het hele Europese continent.
Dat er hier en daar, zoals in Servië, waardevolle grondstoffen zoals lithium te vinden zijn, speelt ook een rol. En wat zou een Europese defensie ooit voorstellen zonder Oekraïne met al zijn moderne oorlogservaring (denk maar aan drones) erbij? Tenslotte: nu het in de wereldorde van vandaag gaat om groot, sterk en machtig zijn, kan het helpen om zelf ook nog wat te groeien.
Verkiezingen als oorlogsterrein
Rusland doet er nu alles aan om die uitbreiding te verhinderen. Op Oekraïne na, wordt de oorlog om de kandidaat-lidstaten niet via wapens uitgevochten, maar via beïnvloeding van verkiezingen. Af en toe wint Rusland.
“We zijn Georgië verloren”, zei een hoge Europese bron vorige week. In de slipstream van Oekraïne had Georgië op 3 maart 2022 een aanvraag ingediend om lid te worden van de Europese Unie. De huidige regering, geleid door de pro-Russische partij Georgische Droom, wil echter niet van lidmaatschap weten. De partij won de verkiezingen in 2024, er was sprake van grootschalige Russische beïnvloeding.
In Georgië wou de Europese Commissie zich niet mengen in de verkiezingsstrijd, om zelf niet beschuldigd te worden van inmenging. Sindsdien heeft ze het geweer van schouder veranderd.
Bij de recente verkiezingen in Moldavië deed de EU er alles aan om fake news verspreid door pro-Russische partijen te bestrijden. De pro-Europese partij van president Sandu won de parlementsverkiezingen, de opluchting bij de Europese Commissie en in de Europese hoofdsteden was groot.
Naar verluidt was er op verkiezingsdag zelf nog een grootschalige cyberaanval op Moldavië vanuit Rusland, die alleen maar met de hulp van de Britten en de Amerikanen kon worden afgewend. Het tekent hoe groot de inzet is, zelfs om een piepklein land als Moldavië wordt "gevochten".
Goede en slechte rapporten
Hoe ver staan al die kandidaat-lidstaten nu van hun intrede in de Europese Unie? In het rapport van vandaag krijgen Montenegro en Albanië de meeste punten. Montenegro probeert in 2026 helemaal klaar te zijn voor lidmaatschap, Albanië mikt op afronden van de onderhandelingen in 2027.
Servië krijgt slechte punten. Corruptie, harde onderdrukking van studentenprotest daartegen, en het feit dat president Vucic Peking bezoekt en de militaire parade in Moskou: het valt niet in goede aarde, ook al wordt dat in diplomatieke taal verhuld.
Ook het feit dat Servische militairen deelnamen aan de grote Russische militaire oefening Zapad toont aan dat Servië zich niet schikt naar het Europese buitenlandse beleid, terwijl dat wel van kandidaat-lidstaten verwacht wordt.
Oekraïne krijgt goede punten, omdat het, ondanks de oorlog, hervormingen doorvoert om lid te kunnen worden van de Europese Unie. Al moest de Europese Unie afgelopen zomer wel forse druk uitoefenen om Oekraïne bij de les te houden, en de strijd tegen corruptie niet los te laten.
Om te voorkomen dat Oekraïne stappen achteruit zet (“backsliding”), heeft het wel perspectief op lidmaatschap nodig. Daarom probeert de EU nu al enkele “voordelen” van lidmaatschap te geven aan Oekraïne.
Vanaf 1 januari 2026 worden de roamingtarieven afgeschaft, zodat de EU en Oekraïne op het gebied van mobiel bellen en surfen alvast één geheel vormen. Hetzelfde gebeurt met andere kandidaat-lidstaten: Moldavië wordt volledig aangesloten op het Europese energienet. Servië doet mee aan SEPA, het Europese systeem van bankoverschrijvingen.
Hoe toetreding van nieuwe "Orbáns" vermijden?
De grootste hinderpaal voor EU-lidmaatschap van Oekraïne heet Viktor Orbán. De Hongaarse premier verzette zich niet tegen de toekenning van de status van kandidaat-lid aan Oekraïne, maar blokkeert wel elke verdere stap in het (lange) toetredingsproces.
Hij kan dat omdat er ooit is afgesproken dat er voor elke kleine en grote stap de unanieme goedkeuring nodig is van de 27 huidige lidstaten. Tot in het absurde toe: zelfs voor het versturen van een brief naar de Oekraïense regering in verband met de toetredingsonderhandelingen is unanimiteit nodig.
Niet alleen Viktor Orbán houdt vast aan unanimiteit, als het over uitbreiding gaat. Ook Nederland doet dat bijvoorbeeld, toch als het gaat om het openen en sluiten van hele onderhandelingshoofdstukken. De reden? Vermijden dat er – via de toetreding – "nieuwe Orbáns" zouden worden binnengehaald in de Europese Unie.
Nederland en ook België willen er zeker van zijn dat een kandidaat-lidstaat zich alle democratische spelregels en de principes van de rechtsstaat eigen maakt: onafhankelijke rechtspraak, vrije pers, vrijheid van vereniging, strijd tegen corruptie, enzovoort.
Hongarije voldeed destijds op het eerste gezicht aan al die voorwaarden en kon daardoor in 2004 samen met 7 andere voormalige 'Oostbloklanden' lid worden. Maar sindsdien zijn de democratie en de rechtsstaat door huidig premier Orbán ernstig uitgehold. Een dergelijk scenario wil men in de toekomst voorkomen. Want eens lid van de Europese Unie, kan men er niet meer uitgegooid worden.
Tweede rapport uitgesteld
Kan de Europese Unie, nu met 27 leden, blijven functioneren met de huidige spelregels wanneer er nog meer landen bijkomen? Of wordt het met 30 of later 35 nog moeilijker om beslissingen te nemen? Normaal gezien zou de Europese Commissie ook daarover vandaag een rapport met voorstellen publiceren. Maar die publicatie is een paar weken uitgesteld.
Er circuleren verschillende ideeën, de knopen zijn nog niet doorgehakt. De toetreding van kleine landen zoals Montenegro (met 600.000 inwoners, iets meer dan Antwerpen) en Albanië (2,7 miljoen inwoners, te vergelijken met een stad als Rome) valt misschien nog wel te verteren. Een toetreding van Oekraïne (voor de oorlog 43 miljoen inwoners) is andere koek.
Moeten nieuwe lidstaten een tijdje afstand doen van hun vetorecht? Komt er een proefperiode voor nieuwe leden, zodat ze geen volwaardig lid kunnen worden wanneer ze de regels van de rechtsstaat ongedaan maken? En wat met het budget van de Europese Unie? Als Oekraïne lid zou worden van de Europese Unie, dan maakt het volgens de huidige regels aanspraak op een groot deel van het Europese landbouwbudget, en moeten Franse en Belgische boeren het met minder stellen?
Wat denken de Europeanen erover?
Beslissingen hierover dringen zich op, want het einde van de onderhandelingen met Montenegro en Albanië komt stilaan in zicht. Daarna moeten alle 27 landen, unaniem, het toetredingsverdrag met het land in kwestie goedkeuren. En aan hun bevolking uitleggen waarom ze dat een goede zaak vinden.
Volgens een recent Eurobarometer-onderzoek staat 56 procent van de bevolking min of meer positief tegenover de uitbreiding van de Europese Unie (ook in België vindt 56 procent uitbreiding in meer of mindere mate positief). Een grotere markt, en meer invloed in de wereld, dat zijn de belangrijkste voordelen volgens de burgers. Ongecontroleerde migratie, corruptie en georganiseerde misdaad zijn de grootste nadelen.
De grootste believers zijn de Zweden: 79 procent ziet de uitbreiding als iets positiefs. De koelste minnaars zijn de Fransen, slechts 43 procent ziet voordelen in uitbreiden. In Frankrijk beslist de president of er over de toetreding van een nieuw land een referendum onder de bevolking gehouden moet worden of niet.
En zo zou de uitbreiding wel eens een onderwerp kunnen worden in de komende Franse presidentsverkiezingen. Een kans die Rusland wellicht niet zal laten liggen om te proberen de uitbreidingstrein te doen ontsporen.
