IN KAART - Zelf graven of blijven importeren? Hoe Europa worstelt met zijn grondstoffenstrategie 

Het conflict tussen Amerikaans president Trump en zijn Oekraïense tegenhanger Zelensky, de doortocht van de M23-rebellen in Congo en de ambities van Trump om Groenland in te lijven. Bij al die ontwikkelingen de laatste maanden speelt eenzelfde thema op de achtergrond: grondstoffen. 

Afgelopen week probeerde de VS een grondstoffendeal te sluiten met Oekraïne. Onder meer omdat het voor Zelensky ontbrak aan "veiligheidsgaranties" voor Oekraïne in die deal, ontspoorden de gesprekken totaal, voor het oog van de internationale pers. De deal staat voorlopig on hold.

"Grondstoffen zijn altijd geopolitiek gevoelig geweest, maar recent zie je dat grondstofrijke landen gedwongen worden om hun natuurlijke rijkdom in te zetten voor hun nationale veiligheid", zegt Kiki Berkers, expert natuurlijke rijkdommen bij 11.11.11. 

"We zien dat ook Congo bijvoorbeeld voorgesteld heeft om de VS meer toegang te geven tot zijn coltan en kobaltbekkens, in ruil voor militaire steun en bemiddeling in het conflict met Rwanda." 

Europa blijft in die grondstoffenmarkt sterk afhankelijk van import van grote spelers, niet het minst van China. "De situatie is zeer ernstig", zegt Peter Tom Jones, directeur van het KU Leuven Instituut voor Duurzame Metalen en Mineralen. "Zeker in de fase van de verwerking van ruwe concentraten tot bruikbare materialen hangen we voor de meeste grondstoffen af van China." 

"In Europa hebben we bijvoorbeeld geen enkele operationele lithiummijn, waar lithium geproduceerd wordt voor batterijen", geeft hij als voorbeeld. "Lithium is nochtans cruciaal voor de transitie van onze mobiliteit, naar meer elektrische voertuigen. Qua lithiumontginning is Europa sterk afhankelijk van Australië en Chili. Als het over verwerking gaat, is de meeste industrie weer in Chinese handen." 

De Europese Unie is zich bewust van die zwakte. Ze stelde een lijst op met 34 "kritieke" of "strategische" grondstoffen, waaronder kobalt, koper, lithium en zeldzame aardmetalen. De Europese Commissie legde zichzelf doelstellingen op, tegen 2030. Zo wil ze dat minstens 10 procent van de jaarlijkse consumptie van die grondstoffen in Europa wordt ontgonnen. 40 procent van onze consumptie van die grondstoffen moet geraffineerd of verwerkt worden in Europa. 

"Zulke gemiddelde cijfers verbergen echter de dynamieken per grondstof, die toch telkens anders is", zegt Jones. "De situatie voor lithium is helemaal anders dan voor kobalt. Europa zou voor zijn lithium volledig zelfvoorzienend kunnen worden, voor kobalt is dat onmogelijk." 

Europa zelfvoorzienend maken voor haar lithiumconsumptie, dat betekent: nieuwe Europese mijnen. "Toegegeven, in de praktijk is dat makkelijker gezegd dan gedaan", geeft Jones toe, een pleitbezorger voor nieuwe Europese mijnbouwprojecten. "Er zijn 27 goed gedocumenteerde afzettingen van lithium in Europa. Als we enkel de 10 beste zouden ontginnen, zouden we volledig onafhankelijk kunnen zijn."

Jones rekent dan de lithiumvoorraden in Servië mee. "Het bedrijf Rio Tinto probeert daar in de Jadarvallei een grote ondergrondse lithiummijn op te starten, maar dat leidt tot massaal protest in het land", zegt de wetenschapper. "Ook in Noord-Portugal is er een grote afzetting aan lithiummineralen, maar ontstond lokaal protest. Not in my back yard is ook daar het mantra van de tegenstanders." 

Op de kaart hierboven kan je voor verschillende grondstoffen opzoeken waar ze in Europa aanwezig zijn. "Ook voor zeldzame aardmetalen kan Europa zelfvoorzienend worden.", gelooft Jones. Zeldzame aardmetalen worden gebruikt voor motoren in bijvoorbeeld elektrische wagens en grote windturbines. "De belangrijkste voorraden zitten in het noorden, in Noorwegen, Finland en Zweden."

Europese mijnbouw is geen 'silver bullet' voor alle grondstoffen. "Voor kobalt zal dat niet zomaar lukken", zegt Jones. "Kobalt wordt ontgonnen in Finland en Zweden, maar dat zijn zeer kleine volumes. Onze ondergrond geeft dat we voor kobalt nooit zelfvoorzienend kunnen zijn." 

Niet iedereen loopt warm voor een heropleving van de Europese mijnbouwsector. "Wat we zelf doen, doen we beter, wordt vaak simplistisch gezegd", stelt Berkers van 11.11.11. "Alsof hier alles koek en ei zou zijn op vlak van ecologische regelgeving. Dat is zeker niet het geval."

"De Europese mijnbouwwetgeving is op vlak van afval bijvoorbeeld in Spanje sterk gedateerd als je dat vergelijkt met landen als Brazilië. Deze week heeft de Europese Unie ook nog regels geschrapt waardoor bedrijven minder milieu- en mensenrechtenambities moeten tonen (de recente omnibuswetgeving , red.). Doen alsof enkel Europese mijnbouw ons naar een groene toekomst gaat leiden, dat is gewoon een illusie."

Wat met België? Wetenschapper Sophie Decrée van de Belgische Geologische Dienst maakte afgelopen jaar een atlas over de bekende natuurlijke grondstoffen in België. "Er is nog verdere exploratie nodig, dit is een eerste aanzet", zegt ze zelf.

"Zomaar nieuwe mijnen openen in België is voorlopig uitgesloten", concludeert ze uit de gegevens. "Kijk bijvoorbeeld naar de fosfaten die we onder de stad Bergen terugvinden: economisch zijn die misschien interessant, maar praktisch en technisch is het momenteel onmogelijk om die op te delven."

Dat bevestigt Jones. "We zijn zeer dichtbevolkt, dus België zal geen betekenis hebben in de extractie-fase. Maar voor de verwerking van heel wat kritieke metalen hebben we wel sterke spelers, zoals Umicore, Campine, Nyrstar en Aurubis." 

Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen zei deze week nog dat "we afval van kritieke grondstoffen in Europa moeten houden, om het nieuw leven in te blazen", bij de presentatie van de Clean Industrial Deal.

Volgens Von der Leyen "controleert China nog steeds 80 procent van de batterijrecyclage op wereldniveau". "En toch exporteren we nog reusachtige volumes van afval met waardevolle grondstoffen naar China", klonk het.

Tegen 2030 wil de Europese Unie minstens 25 procent van haar kritieke grondstoffen recycleren. "Ook dat is opnieuw een gemiddelde, terwijl er grote verschillen zijn van grondstof tot grondstof", zegt wetenschapper Peter Tom Jones. "Voor een aantal bulkmetalen doen we het heel goed: staal, aluminium, koper en zink. België speelt daar ook een belangrijke rol in, met bijvoorbeeld staalbedrijf Aperam in Genk, dat werkt met schroot als inputmateriaal."

"Maar als je het hebt over metalen zoals lithium of zeldzame aardmetalen, dan zitten die nooit in grote hoeveelheden in één product. Die zitten vaak in complexe goederen, zoals in een smartphone. Vergelijk het met peper en zout dat je terug uit een gerecht zou moeten halen na het koken."

"De economische realiteit is daardoor jammer genoeg dat nieuwe grondstoffen aankopen vaak goedkoper is dan recycleren. Recyclage van lithium is vandaag bijvoorbeeld quasi onmogelijk, omdat je niet op kan tegen het goedkope Chinese lithiumaanbod." 

Begin februari voerde China nog exportrestricties in voor 5 kritieke metalen, waaronder wolfraam, indium en bismut, belangrijk voor de defensiesector en voor gebruik in high-techtoepassingen. Het Internationale Energieagentschap waarschuwde afgelopen maand dan ook dat de toenemende spanningen tussen de VS en China op vlak van handel kunnen leiden tot bevoorradingsproblemen en prijsstijgingen.

Moet Europa dan z'n eigen boontjes doppen, en harde deals sluiten zoals de VS dat proberen in Oekraïne? "De situatie is vandaag alvast dat we gepasseerd worden door landen als China, Rusland en de VS. Zij hebben veel minder scrupules dan wij", zegt Jones.

"China en Rusland zijn in Centraal-Afrika heel sterk aanwezig. Zij stellen amper milieu- en gezondheidsvoorwaarden. Europa wil terecht wel een aantal randvoorwaarden als ze grondstoffendeals onderhandelen. Daardoor zijn we trager."

"De Europese Unie is op dat vlak vaak hypocriet", werpt Berkers van 11.11.11 tegen. "De deal tussen de EU en Rwanda is daarvan een voorbeeld." In februari 2023 sloot de Europese Commissie een memorandum met Rwanda over grondstoffen. Omstreden, want er zijn al geruime tijd aanwijzingen dat door Rwanda gesteunde rebellen grondstoffen als coltanerts op een illegale manier uit Congo roven, richting Rwanda. 

"Het enige wat de Europese Unie dan kan doen, is: walk the talk, doe wat je zegt. Garandeer dat bij mijnbouwprojecten die je steunt, mens en milieu gerespecteerd worden en steun enkel projecten die voordelig zijn voor beide partners. Dat is trouwens ook economisch interessant, dan worden die projecten minder geblokkeerd door protest."

"Daarnaast moeten we vooral inzetten op minder consumptie", gelooft Berkers. "De EU verbruikt een kwart van de kritieke grondstoffen, terwijl ze slechts 6 procent van de wereldbevolking uitmaakt."

"Niemand wil terug naar de koloniale tijd. Ik denk dat Europa momenteel beter terughoudend is met grondstoffendeals in Centraal-Afrika", zegt ook Jones. Hij ziet in de toekomst vooral heil in grondstoffendeals met gelijkgezinde landen, die een traditie van mijnbouw hebben. "Denk aan Australië en Canada", zegt de wetenschapper. 

"We zullen alleszins iéts moeten doen als we niet zo afhankelijk willen blijven als we vandaag zijn. De geopolitieke druk neemt alleen maar toe, de VS en Europa drijven uiteen als economische partners, en het Westen bepaalt al lang niet meer de toon op de grondstoffenmarkt. En vandaag staat Europa erbij, en kijkt ernaar."

* Op de kaart van België is cokeskool niet afgebeeld, hoewel die sterk aanwezig is in het bekken van de Kempen en in het zuidelijke Waalse bekken dat zich uitstrekt van het westen van Bergen tot het oosten van Luik. Op de Europese kaart ontbreekt informatie voor een aantal landen, zoals Duitsland.