Op sociale media wordt de Europese Unie (EU) regelmatig als dictatuur voorgesteld die op elk aspect van ons leven wil ingrijpen. Kritiek mag, maar er zitten ook heel veel nepverhalen tussen, voornamelijk verspreid vanuit pro-Russische hoek om ons te beïnvloeden. Onze redactie heeft 60 van die nepverhalen geselecteerd. Hoe kan jij die herkennen?
Rusland probeert EU zwart te maken door massaal nepnieuws te verspreiden: VRT NWS brengt tientallen verhalen in kaart en legt uit hoe je ze herkent
In het kort
Wat?
Online circuleren nepberichten die de EU willen voorstellen als een dictatoriaal blok dat elke macht van de lidstaten afneemt. Zo beweren de berichten onder andere dat de EU boerderijen in Bulgarije verplicht om een aantal LGBTI+-mensen tewerk te stellen, dat Kerstmis zou worden afgeschaft of dat gelnagels worden verboden.
Maar?
Het gaat hier niet om legitieme kritiek op de EU en haar werking, maar wel om valse beweringen. Van de tientallen beweringen die onze redactie vond aan de hand van factchecks, bestaat geen enkel bewijs. De nepberichten worden doorgaans sterk verspreid door pro-Russische accounts en het doel is om het imago van de EU te ondermijnen en verkiezingen te beïnvloeden. Je kan deze valse claims herkennen door een aantal tips toe te passen.
"De EU verplicht Slovakije om enkel nog maar toiletpapier op basis van stro te gebruiken" of "nieuwe EU-wetgeving staat de EU toe om kritische journalisten te arresteren". Op sociale media zijn ze niet moeilijk te vinden, de berichten die de EU afschilderen als een dictatuur die met pestwetgeving het leven van haar burgers controleert.
We zien dit soort berichten in bijna alle EU-lidstaten opduiken. Ook in niet-EU-landen waar de discussie over lidmaatschap leeft, zoals Georgië en Moldavië, doet er veel nepnieuws over de EU de ronde. Vaak komen de berichten van pro-Russische accounts, of worden ze toch door deze accounts verder verspreid.
Dat is geen toeval. Tijdens de voorbije 3 jaar vonden in veel Europese staten verkiezingen plaats. En dan vinden er ook pogingen plaats om die verkiezingen te beïnvloeden. Een recent rapport van de EU meldt voor 2024 alleen al 503 bewuste beïnvloedingscampagnes. Daarbij zitten ook desinformatiecampagnes door buitenlandse mogendheden.
De beweringen komen voor in zowat alle EU-lidstaten of kandidaat-lidstaten. Klik op de kaart om per land een voorbeeld te zien van wat er circuleert. De kaart toont slechts een deel van de 60 geselecteerde nepberichten.
VRT NWS verzamelde factchecks over dit soort anti-EU-berichten die aantoonbaar vals zijn. We vonden een 60-tal voorbeelden die sinds de inval van Rusland in Oekraïne rondgaan. Maar dit is maar een klein deel van de vele nepverhalen over de EU die online te vinden zijn.
Het is natuurlijk legitiem om kritiek te hebben op de EU, of te vinden dat de organisatie zich 'dictatoriaal' zou gedragen en dat je land best de EU verlaat. Maar hier gaat het niet om legitieme kritiek op de EU. Het gaat om valse en verzonnen beweringen, die ontstaan of versterkt worden vanuit pro-Russische hoek om de EU in diskrediet te brengen.
Het doel is telkens om polarisatie in een land aan te wakkeren, in de hoop uiteindelijk het huidige beleid te veranderen of te verzwakken en bijvoorbeeld meer pro-Russisch te maken of de steun aan Oekraïne te doen afbrokkelen. Vorig jaar werden 38.000 nepkanalen teruggevonden , verspreid over zowat alle bekende sociale-mediaplatformen in Europa.
Want er bestaat geen enkel bewijs dat de EU Kerstmis verbiedt of een verplicht aantal LGBTI+-mensen op Bulgaarse boerderijen invoert. Maar hoe kan je nu te weten komen of iets echt of vals is?
Oorlog, identiteit, censuur en consumentenzaken
De valse beweringen die we vonden, kunnen we opdelen in 4 steeds terugkerende thema’s: de EU als oorlogsstoker, de EU als censurerende macht, de EU die ingrijpt op alle kleine aspecten van ons privéleven en consumentenzaken en de EU die onze identiteit beïnvloedt.
Als het over oorlog gaat, kon VRT NWS bijvoorbeeld al aantonen dat de EU je spaargeld niet opeist om verplicht in defensie te investeren, in tegenstelling tot wat online gezegd wordt. Daarnaast doen bijvoorbeeld ook valse verhalen de ronde over de EU die Oekraïne wil verdelen of het invoeren van de dienstplicht .
Nepnieuws over het opsluiten van kritische journalisten of het annuleren van verkiezingen waarvan de uitslag de EU niet bevalt, stelt de EU dan weer voor als een controlerende macht die haar burgers probeert te censureren.
Bekijk in de lijst hieronder enkele voorbeelden van nepberichten die we per land hebben teruggevonden. De lijst toont slechts een deel van de 60 gevonden nepberichten.
Maar ook minder spectaculaire verhalen, die ingrijpen op het privéleven en het consumptiegedrag van burgers, gaan rond. Zo toonden de Slovaakse factcheckers van iRozhlas aan dat de Europese Commissie Slovaakse molenaars niet verplicht om wormen aan hun meel toe te voegen. Dat was een gerucht dat de ronde deed. Ook VRT NWS toonde eerder dit jaar aan dat Europa niet stiekem “insecten in je brood” stopt.
De EU die de islam en migratie promoot, en een foute voorstelling van EU-beleid rond de LGBTI+-gemeenschap: ook hier wordt de EU met nepnieuws voorgesteld als een instelling die de identiteit van haar burgers wil veranderen. Een voorbeeld: de Portugese factcheckers van Sapo toonden aan dat de EU geen 3 miljoen euro aan Portugal geeft voor elke gebouwde moskee, zoals online beweerd wordt.
De verschillende onderwerpen kunnen best triviaal zijn en makkelijk te weerleggen. Maar het doel is dan ook niet dat elk van deze beweringen zeker geloofd wordt. Doorheen al deze nepbeweringen komt een beeld naar voren van de EU als een dictatoriale macht die geen ruimte voor vrijheid laat en daarom door iedereen zou moeten gewantrouwd worden. En via herhaling sijpelt het idee door.
Valse of echte wetgeving?
Hoe herken je nu of een bericht nepnieuws is over een bepaald EU-initiatief of gewoon iemand die het oprecht oneens is met de koers van Europa? De verschillende Europese instellingen lanceren jaarlijks duizenden initiatieven. Het is dus niet altijd makkelijk om meteen door te hebben wat echt is, en wat niet. Met deze tips kom je al een heel eind:
Emoties: Word je angstig of kwaad van een bericht? Controleer dan het bericht. Nepnieuws mikt op je emoties, want zo verspreidt het zich sneller.
Kern van waarheid: Soms kan nepnieuws een kern van waarheid bevatten. Misschien bestaat bepaalde Europese wetgeving wel, maar worden bepaalde elementen uitvergroot of wordt de wetgeving niet helemaal juist voorgesteld. Denk aan het voorbeeld over het zogenaamde "verbod op gelnagels" . Gelnagels worden niet verboden, maar gellak met daarin de schadelijke stof TPO wel.
De bron: Waar komt het nieuws vandaan? Door te zoeken naar de exacte woorden uit een bericht, vind je vaak andere en vroegere versies van het bericht. Zo krijg je een zicht op welk type accounts het nieuws vooral delen. Gaat het om betrouwbare accounts of niet?
Andere media: Wordt het nieuws op verschillende plekken en ook in reguliere media gebracht? Komt wat je daar leest overeen met het bericht op sociale media?
Factchecks: Kijk eens of er al factchecks bestaan over het onderwerp. Dat kan bijvoorbeeld bij het European Digital Media Observatory (EDMO) of in Vlaanderen bij deCheckers .
Bekijk het origineel: Als het initiatief echt bestaat, kan je het terugvinden via de websites van de Europese Unie .
Wie verspreidt dit?
De ongeveer 60 nepbeweringen die we hebben verzameld, zijn op veel verschillende manieren ontstaan. Sommige verhalen lijken uit het niets op te borrelen op sociale media, bij andere gaat het dan weer over het foutief interpreteren van bestaande informatie of een krasse uitspraak van een politicus.
Wel valt op dat pro-Russische accounts deze beweringen, eens online, gretig mee verspreiden. Dat zien we bijvoorbeeld in het geval van de kaart van Oekraïne en het gerucht dat Europa spaargeld van burgers wil gebruiken voor defensie.
Pro-Russische kanalen versterken en verspreiden nepnieuws over de EU
Nepnieuws over het opeisen van ons spaargeld om verplicht in defensie te investeren, wordt mede verspreid door pro-Russische websites.
Nepnieuws over de verdeling van Oekraïne wordt mee verspreid door pro-Russische kanalen.
Nepnieuws over het zenden van migranten naar Moldavië wordt op Telegram door pro-Russische kanalen versterkt.
En waarom?
Het is een gekend fenomeen van Russische propaganda: herhaling werkt. Recent zagen we dit nog met verhalen over de rijkdom van president Zelensky. Ook daar was het doel om door een niet-aflatende stroom van nepberichten de legitimiteit van de president te ondermijnen.
Hetzelfde doet de Russische propaganda nu met de EU: elk verhaal is bedoeld om de legitimiteit van de EU in de hoofden van haar burgers (en de burgers van landen die lid willen worden) te ondermijnen.
In de praktijk: Hoe een nepnieuwsnetwerk verkiezingen in Europa verstoort
De Britse openbare omroep BBC heeft ontdekt dat een door Rusland gefinancierd netwerk getracht heeft de recentste verkiezingen in Moldavië te beïnvloeden.
Het netwerk beloofde geld aan wie pro-Russische propaganda en nepnieuws zou verspreiden. Deelnemers werden getraind om berichten op sociale media te produceren en te verspreiden via bijvoorbeeld Facebook of Tiktok. Het doel was om de pro-EU-partij van Moldavië te beschadigen.
Aan de undercoverjournalist van BBC werd gevraagd om ongegronde beschuldigingen te schrijven. Een voorbeeld daarvan is de bewering dat het mogelijke EU-lidmaatschap van Moldavië afhankelijk zou zijn van het feit of de burgers van het land hun “seksuele geaardheid zouden veranderen naar LGBT”.
Conclusie
Het internet staat vol kritiek op de EU en haar regels. En dat mag als die gestoeld is op feiten. Maar op sociale media zien we, voornamelijk wanneer er verkiezingen naderen in Europese landen, uit pro-Russische hoek valse berichten opduiken. Op basis van leugens en valse informatie proberen zij mensen boos te maken op de Europese Unie.
De meeste verhalen laten zich snel ontkrachten. Maar door telkens opnieuw gelijkaardige verhalen te promoten, sijpelt er iets binnen bij de meeste mensen. Het is de tactiek van herhaling die de Russische propaganda regelmatig gebruikt. We zien hetzelfde bij verhalen over de rijkdom van president Zelensky.
Door onder andere naar de bron van de berichten te kijken en op zoek te gaan naar andere verslagen over het nieuws, kan je te weten komen of het al dan niet over nepnieuws gaat.
Dit artikel kwam tot stand binnen het kader van het Prebunking at Scale-project, met steun van het European Fact-Checking Standards Network .
