Twee jaar geleden nog een van de winnaars, nu uit parlement verdwenen: waarom het NSC even snel onderging als opkwam

In november 2023 neemt het NSC voor het eerst aan verkiezingen deel. De partij haalt bij de Tweede Kamerverkiezingen meteen 20 van de 150 zetels. Een groot succes.

Het NSC is vooral de partij van Pieter Omtzigt, in een vorig leven Tweede Kamerlid voor het christendemocratische CDA. Omtzigt ontpopt zich in die functie als een ware dossiervreter. Het bekendste dossier dat hij uitspit, is dat van de zogenoemde toeslagenaffaire.

Die affaire brengt in 2021 niet alleen de regering-Rutte III ten val, ze leidt er ook toe dat Omtzigt ook binnen het CDA meer en meer als een lastpost wordt beschouwd. Daardoor voelt hij zich naar eigen zeggen "onveilig" binnen zijn partij. Dat en het feit dat hij naast het lijsttrekkerschap grijpt, doen hem datzelfde jaar beslissen om uit het CDA te stappen.

Omtzigt blijft 2 jaar als onafhankelijke in de Tweede Kamer zitten, maar richt in de zomer van 2023 een nieuwe partij op, waarmee hij in november van dat jaar naar de verkiezingen zal trekken: Nieuw Sociaal Contract (NSC). De partij focust op een nieuwe bestuurscultuur en bestaanszekerheid (betaalbaar voedsel in tijden van inflatie en oplossingen voor het tekort aan woningen).

Omtzigt is op dat moment veruit de populairste politicus van Nederland en kort na zijn bekendmaking wordt zijn nieuwe partij al meteen als de grootste gepeild. Zo'n vaart zal het uiteindelijk niet lopen, maar het resultaat bij de verkiezingen van november kan toch een groot succes genoemd worden. Het NSC wordt uit het niets de vierde partij van Nederland.

2 jaar later is daar niets meer van te merken. Met zowat alle stemmen geteld, houdt het NSC geen enkele van die 20 zetels over en verdwijnt de partij dus uit de Tweede Kamer. Zo snel als de partij 2 jaar geleden opkwam, zo snel gaat ze weer ten onder. Hoe is dat te verklaren?

Een deel van de verklaring heeft met de oprichter zelf te maken. Pieter Omtzigt trok zich de voorbije jaren vanwege een burn-out eerst tijdelijk terug uit de nationale politiek (september 2024), om vervolgens gedeeltelijk terug te keren (november 2024) en uiteindelijk de deur volledig achter zich dicht te trekken (april 2025).

Het grote probleem daarbij is dat Pieter Omtzigt het NSC was. En het NSC was 'de partij van Pieter Omtzigt'. Het valt niet te ontkennen dat zijn vertrek een grote aderlating was voor de partij. Dat blijkt ook uit de resultaten van de verkiezingen. Zelfs in de thuisstad van Omtzigt, Enschede, krijgt het NSC een stevige oplawaai: van bijna 28 naar 1 procent.    

Naast het verdwijnen van Omtzigt is een deel van het verlies ook te wijten aan regeringsdeelname. Na de verkiezingen van 2023 stapt het NSC in een regering met de PVV van Geert Wilders, de VVD en de BoerBurgerBeweging. Alle regeringspartijen zijn gisteren afgestraft door de kiezer, samen verloren ze 36 zetels (volgens de laatste tellingen). Maar het NSC kreeg de zwaarste klappen.

Niet zo verwonderlijk. Het NSC heeft zich nooit echt lekker gevoeld binnen de regering. Het begon al tijdens de formatie. De VVD en BBB gaven zonder al te veel weerstand aan dat ze samen met de radicaal-rechtse PVV zouden kunnen regeren. De deftige centrumpartij NSC had het daar veel moeilijker mee. Wilders stond namelijk voor heel veel waarmee het NSC net niet wou worden geassocieerd.

Na veel gespartel trad het NSC toch toe tot het eerder rechtse kabinet. Tot onvrede van verschillende partijleden, die meteen hun lidkaart terugstuurden.

Het ongemakkelijk gevoel ging de voorbije 2 jaar nooit weg. Het NSC heeft zich eigenlijk nooit echt thuis gevoeld in deze coalitie. Eind vorig jaar stapten verschillende staatssecretarissen om uiteenlopende redenen uit de regering. Ook 2 parlementsleden stapten uit de partij.

In augustus was het dan volledig einde verhaal voor het NSC in het kabinet. Alle NSC-minsters stapten toen op uit wat eigenlijk al een ontslagnemende regering was (na het vertrek van de PVV in juni). De reden voor het ontslag van de NSC-ministers was een geschil over de houding tegenover Israël.

Het lijkt er nu op dat het NSC door zijn kiezers de rekening gepresenteerd krijgt van dat brokkenparcours. De keuze om mee te regeren met de PVV van Wilders is de partij fataal geworden.

Uit een peiling van het onderzoeksbureau Ipsos blijkt dat de NSC-kiezers vooral naar het CDA zijn overgestapt, de vroegere partij van Omtzigt, die hij bij de vorige verkiezingen nog zo goed als leeggezogen had. Niet toevallig benadrukte het CDA in de campagne de nood aan stabiele, fatsoenlijke politiek. Niet zo gek veel verschil met het degelijk bestuur waar Omtzigt en het NSC in 2023 voor pleitten, maar nooit hebben kunnen waarmaken.

Het NSC is lang niet de eerste partij in de Nederlandse politiek die als een komeet omhoogschiet, om bij de volgende verkiezingen te pletter te storten. Een dikke 20 jaar geleden gebeurde dat al bij Lijst Pim Fortuyn. Kort na de moord op boegbeeld Pim Fortuyn won de partij in 2002 nog de meeste zetels (van 0 naar 26). Een jaar later - na de val van het kabinet-Balkenende I - bleven er daar bij nieuwe verkiezingen nog maar 8 van over.

Recenter werd zowel Forum voor Democratie (2019) als de BoerBurgerBeweging (2023) de grootste partij bij de provinciale verkiezingen (en daardoor in de Eerste Kamer), om vervolgens bij de eerstvolgende Tweede Kamerverkiezingen weer weg te deemsteren. Heel wat stemmen van de BBB gingen in 2023 overigens naar het NSC.

Het is een intussen bekend fenomeen in Nederland. Er duikt een nieuwe - vaak populistische - partij op die de traditionele politiek eens duchtig door elkaar wil schudden en belooft het helemaal anders te zullen doen. De Nederlandse kiezer valt ervoor, om uiteindelijk ontgoocheld achter te blijven en bij de volgende verkiezingen op een nieuwe hemelbestormer te stemmen.

Sommige NSC'ers maken zich sterk dat de partij deze afstraffing te boven zal komen en wel nog bestaanszekerheid heeft. "Wij zijn een politieke beweging. Dit is echt niet het einde", zegt oud-minister Judith Uitermark aan de NOS. De vraag is of na de kiezers nu ook de partijleden massaal het schip zullen verlaten. En 'de partij van Pieter Omtzigt' wel zonder Omtzigt voort kan. De opkomst en ondergang van Lijst Pim Fortuyn leert dat dat makkelijker gezegd is dan gedaan.